Musée d’Orsay verkent het beeld van de zwarte in de kunst

Gepubliceerd op: 14 July 2019

Eindelijk weten we wie de zwarte vrouw is op het beroemde schilderij ‘Olympia’ van Manet. En wie de zwarte man is die Géricault zo vaak schilderde. Ze hebben een naam gekregen en dus een identiteit. Maar wordt daarmee de discriminatie opgelost? Het Musée d’Orsay in Parijs laat zien hoe de zwarte werd voorgesteld in de kunst en hoe dat beeld evolueerde. Van Géricault tot Matisse en daarna.

Eric RINCKHOUT

‘Le modèle noir de Géricault à Matisse’ is een boeiend overzicht in Musée d’Orsay dat laat zien hoe fenomenen als racisme, discriminatie en superioriteit in kunst en geschiedenis voorkomen. De tentoonstelling is oorspronkelijk een idee van de zwarte Amerikaanse onderzoekster Denise Murrell, die verbonden is aan de Wallach Art Gallery van Columbia University in New York. Haar uitgangspunt was even eenvoudig als ambitieus: ze wilde meer te weten komen over de zwarte dienstmeid in het schilderij ‘Olympia’ (1863) van Edouard Manet. In zowat alle naslagwerken wordt ‘Olympia’ beschouwd als hét schilderij waarmee het modernisme begint. Dat heeft onder meer te maken met het onderwerp: Manet schildert een prostituee die niet als een godin maar als een vrouw van vlees en bloed de toeschouwer hooghartig in de ogen kijkt, alsof die een klant is die haar kamer binnenstapt. Daar spraken de toenmalige toeschouwers – uitsluitend heren van stand – schande over, te meer omdat men ook wist wie deze vrouw was: Victorine Meurent, een bekend model. Maar ook het onaffe aspect en Manets ruwe manier van schilderen zetten kwaad bloed toen ‘Olympia’ getoond werd op de officiële salon van 1865 in Parijs en daar tussen verfijnde, academisch gepenseelde voorstellingen hing van etherische naakten met een marsepeinen huid. ‘Wat ik altijd al vreemd vond’, zegt Denise Murrell, ‘is dat er twee vrouwen op dat doek te zien zijn: een blanke én een zwarte. Maar in de talloze analyses wordt er nauwelijks gesproken over die zwarte vrouw. Alle kunsthistorici nemen voetstoots de opvatting van Emile Zola over dat de schilder het zwart van de dienstmeid gebruikt om de witte huid van de courtisane helderder te laten uitkomen.’

Blank fantasme

Nochtans betekent de manier waarop Manet de zwarte vrouw schildert een breuk met het toen in zwang zijnde oriëntalisme: schilderijen met scènes in een of ander exotisch oord waar zwarte of gekleurde vrouwen meestal naakt en in een onderdanige, slaafse rol als lustobject worden uitgebeeld. Manet daarentegen schildert de zwarte vrouw helemaal aangekleed en laat haar echt deelnemen aan de scène. Ze heeft een bos bloemen in de hand, vermoedelijk een geschenk van de klant die net de kamer heeft betreden. Denise Murrell ging dus op zoek naar wie model stond voor die zwarte vrouw. In een van de notitieboekjes van Edouard Manet vond ze de aantekening: ‘Laure, très belle négresse’. Het woord ‘négresse’ was toen algemeen gangbaar. Laure woonde blijkbaar in de rue Vintimille nr 11 in het 3de arrondissement van Parijs. Een achternaam heeft Murrell niet gevonden. Wel Laure een appartement huurde in een gebouw waar arbeiders en winkeliers woonden. Edouard Manet schokte de goegemeente nog meer doordat hij een prostituée een dienstmeid meegaf: normaal was (zwart) personeel voorbehouden voor de betere burgerij, al dan niet met een koloniaal verleden. Manet draait bovendien de codes om: de zwarte of gekleurde vrouw diende normaliter als fantasma voor de blanke mannelijke toeschouwer. Hier is ze aangekleed, vervult ze geen seksuele rol en werkt ze in het kader van het moderne leven in Parijs. Murrell ontdekte voorts dat Laure ook model heeft gestaan voor het schilderij ‘Jeune Femme aux Pivoines’ (1870) van Frédéric Bazille, waar ze de toeschouwer recht in de ogen kijkt. Dat werk heette tot voor kort ‘Négresse aux pivoines’. Musée d’Orsay gaat trots op die nieuwe, politiek correcte titel. Maar of dat veel verandert aan de perceptie valt te betwijfelen. Gespierd model Op een soortgelijke manier is men op het spoor gekomen van een mannelijk model, Joseph, die onder meer op het legendarische schilderij ‘Le Radeau de la Méduse’ (1818) van Théodore Géricault een hoofdrol speelt. Het zal tot nu toe weinigen zijn opgevallen, maar de man die op het zwalpende vlot bovenaan de mensenpiramide zit en met een hemd of doek naar een ver schip zwaait, is een zwarte: Joseph, die in 1804 uit Haïti (toen nog Saint-Domingue) in Parijs aankwam en aanvankelijk de kost als acrobaat verdiende. Joseph moest in ‘Le Radeau’ niet alleen de aandacht trekken van het schip dat de uitgeputte overlevenden komt redden, hij stond ook model voor nog twee andere schipbreukelingen: zijn gespierde lichaam contrasteert met de uitgemergelde, verzwakte en stervende blanke mannen op hetzelfde vlot. Géricault wilde een belangrijk signaal geven door een zwarte de hoofdrol te laten spelen in zijn monumentaal schilderij. Géricault was immers een tegenstander van de slavernij, die in 1794 weliswaar was afgeschaft in de Franse koloniën, maar in 1802 door Napoleon weer werd ingevoerd. Toch is het niet zo dat vanaf modernisten als Manet en Géricault het racisme in de kunst langzaam zou verdwijnen. We weten wel beter. Racisme is hardnekkig en het parcours richting emancipatie is zeer grillig en vaak bizar. Zo wordt Joseph ook gebruikt door Ingres. En op een perfide manier. Ingres vraagt in 1838 aan zijn leerling Théodore Chassériau om een reeks olieverfschetsen te maken van Joseph. Een daarvan hangt in de tentoonstelling ‘Le modèle noir’. Maar noch Chassériau noch Joseph zelf weet dat het gaat om voorbereidende schetsen voor het schilderij ‘Jezus die Satan verjaagt’, waarin Joseph model staat voor … de duivel. Bepaalde clichés en stereotypen blijken bijzonder hardnekkig te zijn. Uiteindelijk zal Ingres het schilderij nooit voltooien.

Sluipend racisme en blanke superioriteit

Er zijn ook subtieler voorbeelden van sluipend racisme en blanke superioriteit. Zo hangt er in Musée d’Orsay een monumentaal werk, een bestelling van de Franse regering om de afschaffing van de slavernij – deze keer definitief in 1848 – gepast te vieren. De inmiddels vergeten schilder François-Auguste Biard toont de vreugde van ‘de zwartjes’ tegen de achtergrond van een Antilliaans landschap. De afschaffing van de slavernij wordt er uitgeroepen door een uiteraard blanke vertegenwoordiger van de Franse regering, die met zijn hoge hoed in de hand op een podium staat. Zijn lichaamstaal benadrukt het grootse en edele gebaar van de Franse overheid. De zwarten zijn naakt en als kinderen gelukkig – zo worden ze toch voorgesteld. Ze zijn de aanwezige blanken bijzonder dankbaar dat hun ketens gebroken zijn. Als staaltje van betuttelend paternalisme en zelfbewieroking kan dit schilderij wel tellen. Ook de houding van fotograaf en tekenaar Félix Nadar is op z’n minst dubbelzinnig te noemen: enerzijds maakte hij in de loop van de jaren 1850 waardige portretfoto’s van zwarten zoals Maria l’Antillaise, een toentertijd bekende zangeres uit Cuba. Maar tegelijk tekende hij grove karikaturen van de schrijver Alexandre Dumas père, een zogeheten mulat, kleinzoon van een plantage-eigenaar op Haïti en een zwarte slavin. Nadar accentueert in zijn spotprenten tot op ridicule hoogte het kroeshaar, de dikke lippen en de platte neus van Dumas. Dit soort denigrerende karikaturen leidden een lang leven, tot op de affiches voor ‘le revue nègre’ of cacao en chocolade, diep in de 20ste eeuw.

 

Fotogalerij

Praktische Info

Le modèle noir de Géricault à Matisse, nog tot 21 juli in Musée d'Orsay, 1 Rue de la Légion d'Honneur, Parijs.

Keywords

Array
(
    [user] => 
    [params] => Array
        (
            [url] => nl/musee-dorsay-verkent-het-beeld-van-de-zwarte-in-de-kunst
            [module] => core
            [controller] => front
            [action] => content
        )

    [locales] => Array
        (
            [0] => stdClass Object
                (
                    [id_locale] => 1
                    [loc_published] => 1
                    [loc_default] => 1
                    [loc_title] => Nederlands (BE)
                    [loc_url] => nl
                    [loc_locale] => nl_BE
                    [loc_language] => nl
                    [loc_country] => BE
                    [loc_timeformat] => HH:mm
                    [loc_dateformat] => dd-MM-y
                    [loc_fulldateformat] => d MMMM y
                )

            [1] => stdClass Object
                (
                    [id_locale] => 2
                    [loc_published] => 0
                    [loc_default] => 0
                    [loc_title] => français (BE)
                    [loc_url] => fr
                    [loc_locale] => fr_BE
                    [loc_language] => fr
                    [loc_country] => BE
                    [loc_timeformat] => HH:mm
                    [loc_dateformat] => dd-MM-y
                    [loc_fulldateformat] => d MMMM y
                )

            [2] => stdClass Object
                (
                    [id_locale] => 5
                    [loc_published] => 0
                    [loc_default] => 0
                    [loc_title] => English (US)
                    [loc_url] => en
                    [loc_locale] => en_US
                    [loc_language] => en
                    [loc_country] => US
                    [loc_timeformat] => HH:mm
                    [loc_dateformat] => dd-MM-y
                    [loc_fulldateformat] => d MMMM y
                )

        )

    [translate] => Zend_Translate Object
        (
            [_adapter:Zend_Translate:private] => Zend_Translate_Adapter_Csv Object
                (
                    [_data:Zend_Translate_Adapter_Csv:private] => Array
                        (
                            [en_US] => Array
                                (
                                    [Appel] => Apple
                                    [Banaan] => Banana
                                    [Ontwikkeling en hosting door Kinamo] => Development and hosting by Kinamo
                                    [Home] => Home
                                    [Contact] => Contact
                                    [Adverteren in HART] => Advertise in HART
                                    [Over H ART] => About H ART
                                    [Contacteer HART] => Contact H ART
                                    [Nuttige links] => Links
                                    [Links] => Links
                                    [Disclaimer] => Disclaimer
                                    [HART Homepagina] => H ART Homepagina
                                    [Agenda] => Calendar
                                    [Archief] => Archive
                                    [Adverteren] => Advertise
                                    [Abonneer op HART] => Subscribe H ART
                                    [Partners] => Partners
                                    [Abonneer nu!] => Subscribe now!
                                    [Bezoek ons op Facebook] => Visit us on Facebook
                                    [Met steun van de Vlaamse overheid] => WIth support of the Flemish government
                                    [H ART Homepagina] => H ART Homepage
                                    [Contacteer H ART] => Contact H ART
                                    [Abonneer op H ART] => Subscribe for H ART
                                    [Abonneren] => Subscribe
                                    [Adverteren in H ART] => Advertise in H ART
                                    [België] => Belgium
                                    [Neen] => No
                                    [Bedrijf] => Company
                                    [Factuur] => Invoice
                                    [Ja] => Yes
                                    [Opgelet:] => Note:
                                    [Uw naam] => Your name
                                    [Bestellen] => Order
                                    [Vandaag] => Today
                                    [Morgen] => Tomorrow
                                    [Dit weekend] => This weekend
                                    [Voornaam] => First name
                                    [Straat] => Street
                                    [Land] => Country
                                    [Naam] => Name
                                    [E-mailadres] => Email address
                                )

                        )

                    [_automatic:Zend_Translate_Adapter:private] => 
                    [_routed:Zend_Translate_Adapter:private] => Array
                        (
                        )

                    [_options:protected] => Array
                        (
                            [clear] => 
                            [content] => /var/vwww/dev.kunsthart.org/www/../etc/application/modules/i18n/translations/nl_BE.csv
                            [disableNotices] => 
                            [ignore] => .
                            [locale] => nl_BE
                            [log] => 
                            [logMessage] => Untranslated message within '%locale%': %message%
                            [logPriority] => 5
                            [logUntranslated] => 
                            [reload] => 
                            [route] => 
                            [scan] => 
                            [tag] => Zend_Translate
                            [delimiter] => ;
                            [length] => 0
                            [enclosure] => "
                        )

                    [_translate:protected] => Array
                        (
                            [nl_BE] => Array
                                (
                                    [Appel] => Appel
                                    [Ontwikkeling en hosting door Kinamo] => Ontwikkeling en hosting door Kinamo
                                    [Home] => Home
                                    [Contact] => Contact
                                    [Adverteren in HART] => Adverteren in HART
                                    [Over H ART] => Over H ART
                                    [Contacteer HART] => Contacteer H ART
                                    [Nuttige links] => Links
                                    [Links] => Links
                                    [Disclaimer] => Disclaimer
                                    [HART Homepagina] => Homepagina H ART
                                    [Agenda] => Agenda
                                    [Archief] => Archief
                                    [Adverteren] => Adverteren
                                    [Abonneer op HART] => Abonneer op H ART
                                    [Partners] => Partners
                                    [Abonneer nu!] => Abonneer nu!
                                    [Bezoek ons op Facebook] => Bezoek ons op Facebook
                                    [Met steun van de Vlaamse overheid] => Met de steun van de Vlaamse overheid
                                    [H ART Homepagina] => H ART Homepagina
                                    [Contacteer H ART] => Contacteer H ART
                                    [Abonneer op H ART] => Abonneer op H ART
                                    [Abonneren] => Abonneren
                                    [Adverteren in H ART] => Adverteren in H ART
                                    [België] => Belgïe
                                    [Neen] => Neen
                                    [Bedrijf] => Bedrijf
                                    [Ja] => Ja
                                    [Opgelet:] => Opgelet:
                                    [Uw naam] => Uw naam
                                    [Bestellen] => Bestellen
                                    [Vandaag] => Vandaag
                                    [Morgen] => Morgen
                                    [Dit weekend] => Dit weekend
                                    [Voornaam] => Voornaam
                                    [Straat] => Straat
                                    [Land] => Land
                                    [Gemeente] => Gemeente
                                    [Naam] => Naam
                                    [E-mailadres] => E-mailadres
                                )

                            [fr_BE] => Array
                                (
                                    [Appel] => Pomme
                                    [Ontwikkeling en hosting door Kinamo] => Développement et hébérgement par Kinamo
                                    [Contact] => Contact
                                    [Home] => Accueil
                                    [Adverteren in HART] => Votre pub dans HART
                                    [Over H ART] => A propos de H ART
                                    [Contacteer HART] => Contactez H ART
                                    [Nuttige links] => Liens
                                    [Links] => Liens
                                    [Disclaimer] => Mentions légales
                                    [HART Homepagina] => Page d\'acceuil H ART
                                    [Agenda] => Calendrier
                                    [Archief] => Archive
                                    [Adverteren] => Pub
                                    [Abonneer op HART] => S\'inscrire pour H ART
                                    [Partners] => Partenaires
                                    [Abonneer nu!] => Abonnez-vous!
                                    [Bezoek ons op Facebook] => Visitez-nous sur Facebook
                                    [Met steun van de Vlaamse overheid] => Avec la participation de la gouvernement Flandrien
                                    [H ART Homepagina] => H ART Page d\'acceuil
                                    [Contacteer H ART] => Contactez H ART
                                    [Abonneer op H ART] => Abonnez-vous sur H ART
                                    [Abonneren] => S\'inscrire
                                    [Adverteren in H ART] => Votre pub dans H ART
                                    [België] => Belqique
                                    [Neen] => Non
                                    [Bedrijf] => Entreprise
                                    [Ja] => Oui
                                    [Opgelet:] => Attention:
                                    [Uw naam] => Votre nom
                                    [Bestellen] => Commander
                                    [Vandaag] => Aujourd\'hui
                                    [Morgen] => Demain
                                    [Dit weekend] => Ce weekend
                                    [Voornaam] => Prénom
                                    [Straat] => Rue
                                    [Land] => Pays
                                    [Naam] => Nom
                                    [E-mailadres] => Courier
                                )

                            [en_US] => Array
                                (
                                    [Appel] => Apple
                                    [Banaan] => Banana
                                    [Ontwikkeling en hosting door Kinamo] => Development and hosting by Kinamo
                                    [Home] => Home
                                    [Contact] => Contact
                                    [Adverteren in HART] => Advertise in HART
                                    [Over H ART] => About H ART
                                    [Contacteer HART] => Contact H ART
                                    [Nuttige links] => Links
                                    [Links] => Links
                                    [Disclaimer] => Disclaimer
                                    [HART Homepagina] => H ART Homepagina
                                    [Agenda] => Calendar
                                    [Archief] => Archive
                                    [Adverteren] => Advertise
                                    [Abonneer op HART] => Subscribe H ART
                                    [Partners] => Partners
                                    [Abonneer nu!] => Subscribe now!
                                    [Bezoek ons op Facebook] => Visit us on Facebook
                                    [Met steun van de Vlaamse overheid] => WIth support of the Flemish government
                                    [H ART Homepagina] => H ART Homepage
                                    [Contacteer H ART] => Contact H ART
                                    [Abonneer op H ART] => Subscribe for H ART
                                    [Abonneren] => Subscribe
                                    [Adverteren in H ART] => Advertise in H ART
                                    [België] => Belgium
                                    [Neen] => No
                                    [Bedrijf] => Company
                                    [Factuur] => Invoice
                                    [Ja] => Yes
                                    [Opgelet:] => Note:
                                    [Uw naam] => Your name
                                    [Bestellen] => Order
                                    [Vandaag] => Today
                                    [Morgen] => Tomorrow
                                    [Dit weekend] => This weekend
                                    [Voornaam] => First name
                                    [Straat] => Street
                                    [Land] => Country
                                    [Naam] => Name
                                    [E-mailadres] => Email address
                                )

                        )

                    [_file] => Resource id #140
                )

        )

    [defaultLocale] => stdClass Object
        (
            [id_locale] => 1
            [loc_published] => 1
            [loc_default] => 1
            [loc_title] => Nederlands (BE)
            [loc_url] => nl
            [loc_locale] => nl_BE
            [loc_language] => nl
            [loc_country] => BE
            [loc_timeformat] => HH:mm
            [loc_dateformat] => dd-MM-y
            [loc_fulldateformat] => d MMMM y
        )

    [url] => musee-dorsay-verkent-het-beeld-van-de-zwarte-in-de-kunst
    [locale] => stdClass Object
        (
            [id_locale] => 1
            [loc_published] => 1
            [loc_default] => 1
            [loc_title] => Nederlands (BE)
            [loc_url] => nl
            [loc_locale] => nl_BE
            [loc_language] => nl
            [loc_country] => BE
            [loc_timeformat] => HH:mm
            [loc_dateformat] => dd-MM-y
            [loc_fulldateformat] => d MMMM y
        )

    [content] => stdClass Object
        (
            [id_content] => 2513
            [cnt_type] => article
            [cnt_title] => Musée d’Orsay verkent het beeld van de zwarte in de kunst
            [cnt_url] => musee-dorsay-verkent-het-beeld-van-de-zwarte-in-de-kunst
            [cnt_content] => 

Eindelijk weten we wie de zwarte vrouw is op het beroemde schilderij ‘Olympia’ van Manet. En wie de zwarte man is die Géricault zo vaak schilderde. Ze hebben een naam gekregen en dus een identiteit. Maar wordt daarmee de discriminatie opgelost? Het Musée d’Orsay in Parijs laat zien hoe de zwarte werd voorgesteld in de kunst en hoe dat beeld evolueerde. Van Géricault tot Matisse en daarna.

Eric RINCKHOUT

‘Le modèle noir de Géricault à Matisse’ is een boeiend overzicht in Musée d’Orsay dat laat zien hoe fenomenen als racisme, discriminatie en superioriteit in kunst en geschiedenis voorkomen. De tentoonstelling is oorspronkelijk een idee van de zwarte Amerikaanse onderzoekster Denise Murrell, die verbonden is aan de Wallach Art Gallery van Columbia University in New York. Haar uitgangspunt was even eenvoudig als ambitieus: ze wilde meer te weten komen over de zwarte dienstmeid in het schilderij ‘Olympia’ (1863) van Edouard Manet. In zowat alle naslagwerken wordt ‘Olympia’ beschouwd als hét schilderij waarmee het modernisme begint. Dat heeft onder meer te maken met het onderwerp: Manet schildert een prostituee die niet als een godin maar als een vrouw van vlees en bloed de toeschouwer hooghartig in de ogen kijkt, alsof die een klant is die haar kamer binnenstapt. Daar spraken de toenmalige toeschouwers – uitsluitend heren van stand – schande over, te meer omdat men ook wist wie deze vrouw was: Victorine Meurent, een bekend model. Maar ook het onaffe aspect en Manets ruwe manier van schilderen zetten kwaad bloed toen ‘Olympia’ getoond werd op de officiële salon van 1865 in Parijs en daar tussen verfijnde, academisch gepenseelde voorstellingen hing van etherische naakten met een marsepeinen huid. ‘Wat ik altijd al vreemd vond’, zegt Denise Murrell, ‘is dat er twee vrouwen op dat doek te zien zijn: een blanke én een zwarte. Maar in de talloze analyses wordt er nauwelijks gesproken over die zwarte vrouw. Alle kunsthistorici nemen voetstoots de opvatting van Emile Zola over dat de schilder het zwart van de dienstmeid gebruikt om de witte huid van de courtisane helderder te laten uitkomen.’

Blank fantasme

Nochtans betekent de manier waarop Manet de zwarte vrouw schildert een breuk met het toen in zwang zijnde oriëntalisme: schilderijen met scènes in een of ander exotisch oord waar zwarte of gekleurde vrouwen meestal naakt en in een onderdanige, slaafse rol als lustobject worden uitgebeeld. Manet daarentegen schildert de zwarte vrouw helemaal aangekleed en laat haar echt deelnemen aan de scène. Ze heeft een bos bloemen in de hand, vermoedelijk een geschenk van de klant die net de kamer heeft betreden. Denise Murrell ging dus op zoek naar wie model stond voor die zwarte vrouw. In een van de notitieboekjes van Edouard Manet vond ze de aantekening: ‘Laure, très belle négresse’. Het woord ‘négresse’ was toen algemeen gangbaar. Laure woonde blijkbaar in de rue Vintimille nr 11 in het 3de arrondissement van Parijs. Een achternaam heeft Murrell niet gevonden. Wel Laure een appartement huurde in een gebouw waar arbeiders en winkeliers woonden. Edouard Manet schokte de goegemeente nog meer doordat hij een prostituée een dienstmeid meegaf: normaal was (zwart) personeel voorbehouden voor de betere burgerij, al dan niet met een koloniaal verleden. Manet draait bovendien de codes om: de zwarte of gekleurde vrouw diende normaliter als fantasma voor de blanke mannelijke toeschouwer. Hier is ze aangekleed, vervult ze geen seksuele rol en werkt ze in het kader van het moderne leven in Parijs. Murrell ontdekte voorts dat Laure ook model heeft gestaan voor het schilderij ‘Jeune Femme aux Pivoines’ (1870) van Frédéric Bazille, waar ze de toeschouwer recht in de ogen kijkt. Dat werk heette tot voor kort ‘Négresse aux pivoines’. Musée d’Orsay gaat trots op die nieuwe, politiek correcte titel. Maar of dat veel verandert aan de perceptie valt te betwijfelen. Gespierd model Op een soortgelijke manier is men op het spoor gekomen van een mannelijk model, Joseph, die onder meer op het legendarische schilderij ‘Le Radeau de la Méduse’ (1818) van Théodore Géricault een hoofdrol speelt. Het zal tot nu toe weinigen zijn opgevallen, maar de man die op het zwalpende vlot bovenaan de mensenpiramide zit en met een hemd of doek naar een ver schip zwaait, is een zwarte: Joseph, die in 1804 uit Haïti (toen nog Saint-Domingue) in Parijs aankwam en aanvankelijk de kost als acrobaat verdiende. Joseph moest in ‘Le Radeau’ niet alleen de aandacht trekken van het schip dat de uitgeputte overlevenden komt redden, hij stond ook model voor nog twee andere schipbreukelingen: zijn gespierde lichaam contrasteert met de uitgemergelde, verzwakte en stervende blanke mannen op hetzelfde vlot. Géricault wilde een belangrijk signaal geven door een zwarte de hoofdrol te laten spelen in zijn monumentaal schilderij. Géricault was immers een tegenstander van de slavernij, die in 1794 weliswaar was afgeschaft in de Franse koloniën, maar in 1802 door Napoleon weer werd ingevoerd. Toch is het niet zo dat vanaf modernisten als Manet en Géricault het racisme in de kunst langzaam zou verdwijnen. We weten wel beter. Racisme is hardnekkig en het parcours richting emancipatie is zeer grillig en vaak bizar. Zo wordt Joseph ook gebruikt door Ingres. En op een perfide manier. Ingres vraagt in 1838 aan zijn leerling Théodore Chassériau om een reeks olieverfschetsen te maken van Joseph. Een daarvan hangt in de tentoonstelling ‘Le modèle noir’. Maar noch Chassériau noch Joseph zelf weet dat het gaat om voorbereidende schetsen voor het schilderij ‘Jezus die Satan verjaagt’, waarin Joseph model staat voor … de duivel. Bepaalde clichés en stereotypen blijken bijzonder hardnekkig te zijn. Uiteindelijk zal Ingres het schilderij nooit voltooien.

Sluipend racisme en blanke superioriteit

Er zijn ook subtieler voorbeelden van sluipend racisme en blanke superioriteit. Zo hangt er in Musée d’Orsay een monumentaal werk, een bestelling van de Franse regering om de afschaffing van de slavernij – deze keer definitief in 1848 – gepast te vieren. De inmiddels vergeten schilder François-Auguste Biard toont de vreugde van ‘de zwartjes’ tegen de achtergrond van een Antilliaans landschap. De afschaffing van de slavernij wordt er uitgeroepen door een uiteraard blanke vertegenwoordiger van de Franse regering, die met zijn hoge hoed in de hand op een podium staat. Zijn lichaamstaal benadrukt het grootse en edele gebaar van de Franse overheid. De zwarten zijn naakt en als kinderen gelukkig – zo worden ze toch voorgesteld. Ze zijn de aanwezige blanken bijzonder dankbaar dat hun ketens gebroken zijn. Als staaltje van betuttelend paternalisme en zelfbewieroking kan dit schilderij wel tellen. Ook de houding van fotograaf en tekenaar Félix Nadar is op z’n minst dubbelzinnig te noemen: enerzijds maakte hij in de loop van de jaren 1850 waardige portretfoto’s van zwarten zoals Maria l’Antillaise, een toentertijd bekende zangeres uit Cuba. Maar tegelijk tekende hij grove karikaturen van de schrijver Alexandre Dumas père, een zogeheten mulat, kleinzoon van een plantage-eigenaar op Haïti en een zwarte slavin. Nadar accentueert in zijn spotprenten tot op ridicule hoogte het kroeshaar, de dikke lippen en de platte neus van Dumas. Dit soort denigrerende karikaturen leidden een lang leven, tot op de affiches voor ‘le revue nègre’ of cacao en chocolade, diep in de 20ste eeuw.

 

[cnt_info] =>

Le modèle noir de Géricault à Matisse, nog tot 21 juli in Musée d'Orsay, 1 Rue de la Légion d'Honneur, Parijs.

[cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2019-08-05 17:28:43 [cnt_date_last_modified] => 2019-08-05 17:35:41 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2019-07-14 [cnt_publish_date_end] => [online] => 1 [id_gallery] => 10001 [gal_content_id] => 2513 [gal_image_id] => 4451 [gal_image_order] => 0 [id_image] => 4451 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2019-08-05 [img_publish_date_end] => [img_title] => [img_caption] => Frédéric Bazille, ‘Femme aux pivoines’, initialement intitulé ‘Négresse aux pivoines’, 1870, 60 × 75 cm, huile sur toile, Washington, National Gallery of Art, collection de M. et Mme Paul Mellon, 1983.1.6 © Courtesy National Gallery of Art, Washingto [img_date_created] => 2019-08-05 17:32:47 [id_event] => [evt_content_id] => [evt_date_start] => [evt_date_end] => ) [categories] => Array ( [0] => stdClass Object ( [id_content] => 16 [cnt_type] => category [cnt_title] => Nieuws [cnt_url] => nieuws [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:05:39 [cnt_date_last_modified] => 2014-04-30 12:26:01 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => ) [1] => stdClass Object ( [id_content] => 17 [cnt_type] => category [cnt_title] => Expo [cnt_url] => expo [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:05:56 [cnt_date_last_modified] => 2014-05-12 15:59:39 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => ) [2] => stdClass Object ( [id_content] => 18 [cnt_type] => category [cnt_title] => Interviews & Opinie [cnt_url] => interviews-opinie [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:06:10 [cnt_date_last_modified] => 2014-05-12 14:25:21 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => ) [3] => stdClass Object ( [id_content] => 21 [cnt_type] => category [cnt_title] => Dagboek [cnt_url] => dagboek [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:06:44 [cnt_date_last_modified] => 2019-02-22 17:42:17 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => ) [4] => stdClass Object ( [id_content] => 215 [cnt_type] => category [cnt_title] => Vooraf [cnt_url] => vooraf [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 1 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-05-05 16:09:30 [cnt_date_last_modified] => [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-05-05 [cnt_publish_date_end] => ) [5] => stdClass Object ( [id_content] => 1342 [cnt_type] => category [cnt_title] => Events [cnt_url] => events [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2015-09-23 12:55:36 [cnt_date_last_modified] => [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2015-09-23 [cnt_publish_date_end] => ) ) [contentCategory] => stdClass Object ( [id_content] => 17 [cnt_type] => category [cnt_title] => Expo [cnt_url] => expo [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:05:56 [cnt_date_last_modified] => 2014-05-12 15:59:39 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => [cat_category_id] => 17 [cat_content_id] => 2513 ) [olderContent] => stdClass Object ( [id_content] => 2506 [cnt_type] => article [cnt_title] => I.M. Philippe Van Snick (°1946) [cnt_url] => im-philippe-van-snick-1946 [cnt_content] =>

Naar aanleiding van het recente overleden van kunstenaar Philippe Van Snick vroegen we recensent Koen Van Synghel een laatste groet te brengen aan de door hem bewonderde kunstenaar.

 

In april spraken Philippe Van Snick en ik elkaar voor het laatst in zijn huis in Schaarbeek. Een paar dagen daarvoor zou hij in het S.M.A.K. de publicatie ‘Huis [House]’ bij Posture Editions voorstellen. Maar hij moest verstek geven. De diagnose werd niet publiek gemaakt, maar een verwoestende kanker had zich aangekondigd. De dokters gaven hem een jaar. Op donderdag 4 juli, amper vier maanden later, moest Philippe Van Snick in het gezelschap van zijn geliefden gedwongen afscheid nemen van het leven.

Op 1 april sprak Philippe minzaam als altijd, we lachten. Hij had zelfs tijd om te luisteren. Hij loodste me naar zijn tuin, toonde zijn bonsaïs die hij al 30 jaar lang snoeit en koestert. Ik gaf hem een paar zaadjes cadeau die ik plukte in Japan van een yuzu, een Japanse citrusboom. Japan gaf een wending aan zijn werk. In een interview zei hij ooit dat het hem opviel dat het ego achterwege blijft in de Japanse kunst. Ik vraag me nog steeds af of hij daarmee niet over zijn eigen streefdoel sprak. Kunst maken voorbij het ego. 

Het is een nobel doel, en het siert van Van Snick.

Dat uitwisselen van zaden en planten deed hij met meer mensen. Zijn buur, maar ook met personen uit de museumwereld. Philippe Van Snick ‘man of flowers’ zou ooit nog Manfred Jade kiezen om er een dubbeltentoonstelling mee te maken, omdat hij gefascineerd raakte door diens foto’s van bomen en planten. Terwijl hijzelf in een tijd dat Sarajevo aan flarden werd geschoten, ondanks de waanzin van de oorlog, de schilderkunst haar bestaanrecht wou bevestigen, door te schilderen, door kleuren te mengen. Door zijn signatuur te zetten om het moment van het schilderen te tonen, vast te houden. Signeren, en toch het ego voorbij.

Ooit deed Philippe Van Snick nog vroegmarkten om planten aan te kopen. Een speling van het lot. Maar het mysterie achter de bomen, de planten die met het ritme van de seizoenen zichzelf heruitvinden zie je gewoon doorzinderen in de kunst van Philippe Van Snick.

In april spraken we over ruimte, licht, kleuren, ja natuurlijk ook over het zwart en blauw – de kleuren van de nacht en dag- en meer bepaald over zijn kunstintegratie voor het toekomstige omroepgebouw. 

Zijn bijdrage aan het omroepgebouw van de architecten Robbrecht & Daem, DierendonckBlancke én de editie van Posture Editions waren een mooie aanleiding om te peilen naar de ruimte en de verscholen architectuur in zijn werk. Die laatste ontmoeting leidde tot een verhaal over Kunst of architectuur? in HART #191. 

Vandaag lijkt die tekst al een soort in memoriam. 

Alhoewel.

Tot een paar dagen voor zijn overlijden legde Van Snick nog de laatste hand aan “Philippe Van Snick, The Project”.  Een intimistisch boek waarin hij, zonder tijdslijn, met eigenhandige foto’s en teksten geschreven door getrouwen uit de kunstwereld, het ontstaansproces schetst van zijn werk als beeldend kunstenaar. Het boek wil vooral tonen hoe zijn werk steeds weer voortvloeit uit andere werken, en hoe met de chronologische tijd aan de haal gaat om momentums te creëren zoals alleen in de tijd van Kairos mogelijk is. 

Met The Project schenkt Philippe Van Snick ons voorbij de dood een ultiem cadeau. Het lijkt wel alsof hij met dat postume boek zijn eigen in memoriam en tombeau heeft willen verzorgen. 

The Project moet je immers interpreteren als ‘levensproject’, want het boek brengt een oeuvre dat altijd onlosmakelijk verbonden is geweest met het huis en de tuin in Schaarbeek, de straat, het leven tout court.   

Het is wat vreemd om een in memoriam (= in herinnering) te schrijven over een kunstenaar die uitgerekend de herinnering als herhaling of herneming koesterde in zijn werk. Hij kon dit omdat hij op een vanzelfsprekende manier het mysterie van de natuur kende en integreerde in zijn kunst waar met de gang der seizoenen de dingen worden herboren. Voor elke plant die sterft komen er één of meerdere terug, hetzelfde, maar nooit gelijk. 

In het boek The Project is een interview terug te vinden van Koen Brams met Philippe Van Snick, over het werk Ping Pong in 1972. Philippe Van Snick koos dit werk zelf uit omdat het veel dimensies van zijn kunst raakt. Er is het spel, waarvan de regels vast staan en de vorm voorspelbaar is, maar eigenlijk wordt een spel nooit op dezelfde manier gespeeld. Ping Pong ontstond op het hoogtepunt van de zogenaamde Pingpongdiplomatie die door toedoen van Mao Zedong en Richard Nixon de toenadering inleidde tussen China en de Verenigde Staten. Van Snick hernam en actualiseerde dit werk in 2017 als Ping Pong Revisited voor een overzichtstentoonstelling in het M HKA door op foto’s uit 1972 zijn eigen ontwikkelde palet van tien kleuren aan te brengen, waaronder zijn typerend blauw en zwart.

Dat blauw en zwart is -zoals voor velen- ook voor Philippe van Cauteren, het eerste dat hij zich herinnert toen hij voor het eerst in contact kwam met het werk van Van Snick. Maar finaal is het de houding van de kunstenaar als een manier van in het leven staan die blijft hangen: “1987 was het, Galerij van de Akademie van Waasmunster, de eerste keer dat ik jouw werk ervaren heb. Zoals elke herinnering is ook deze vervaagd, maar na meer dan dertig jaar ook gebleven. Twee stapels vellen papier, zwart en blauw, dag en nacht. Twee volumes alsof het sculpturen zijn, maar het is een inventaris van geleefde en geleende tijd, van een kosmisch vervellen. Het voorlopige een aanwezigheid geven vanuit een accurate en ingehouden blik, zo denk ik er vandaag over. De installatie ‘3650 dagen / 3650 nachten’ bladert als een boek, tijd en ruimte gecomprimeerd, onthecht gedacht. Jaren later heb ik ontdekt dat tussen die dagen en die nachten zich een oeuvre opspant dat een rigoureus gereduceerd vocabularium als methode hanteert om de kunst en de wereld te bevatten. Vorm en kleur als geleiders om het on- zichtbare zichtbaar te maken, om ons geconditioneerde kijken te bevrijden van wenselijkheden en om te vormen tot wezenlijkheden. Hoe vaak wordt niet gezegd dat kunstenaar zijn een houding is, een manier van in het leven staan. Het zijn slechts enkelingen die dit waarmaken, die consequent en compromisloos elke dag opnieuw oefenen. Want dat is het, oefenen, vanuit de ervaring elke dag opnieuw aftasten wat die houding als kunstenaar betekent in een veranderende wereld. Jij bent die enkeling die toeval en twijfel, chaos en orde, met vrijheid en schoonheid begrenst.”

Philippe Van Cauteren schreef deze ode aan (en voor) Philippe Van Snick voor het postume boek  “The Project”, wat meteen het oude gezegde Ars Longa, Vita Brevis tastbaar maakt.

Brussel, juli 2019

Koen VAN SYNGHEL

[cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2019-07-13 22:53:41 [cnt_date_last_modified] => 2019-08-28 20:02:49 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2019-07-13 [cnt_publish_date_end] => [cat_category_id] => 17 [cat_content_id] => 2506 [online] => 1 [id_gallery] => [gal_content_id] => [gal_image_id] => [gal_image_order] => [id_image] => [img_type] => [img_published] => [img_publish_date_start] => [img_publish_date_end] => [img_title] => [img_caption] => [img_date_created] => [id_event] => [evt_content_id] => [evt_date_start] => [evt_date_end] => ) [newerContent] => stdClass Object ( [id_content] => 2507 [cnt_type] => article [cnt_title] => Zomertip: Antti Laitinen in Tournay-Solvay Park [cnt_url] => zomertip-antti-laitinen-in-tournaysolvay-park [cnt_content] =>

Het Tournay-Solvay Park in Watermael Bosvoorde is niet het meest bekende park in Brussel. Nochtans is het de moeite waard om er eens te komen flaneren met zijn hellende vlakken, kleine vijver, villa met Art Nouveau toets en sfeervolle vervallen kasteeltje uit 1905 dat binnenkort in zijn oude glorie wordt hersteld. Elk jaar organiseert de vereniging 'eu space sculpture' er een – vrij bescheiden – openluchttentoonstelling.

Deze keer is Antti Laitinen aan de beurt die in 2013 een boom in Finland in stukken hakte om de gedeconstrueerde versie voor het Fins Paviljoen op de Biënnale van Venetië op te trekken. In Watermael Bosvoorde voert hij gelijkaardige chirurgische ingrepen uit met een aantal bomen. Voor ‘Nail Trunk (beech trunk with nails)’ worden meer dan 50 000 nagels in een boomstronk genageld, waardoor die een soort gepantserd harnas krijgt. De bezoekers worden elke zondagmiddag uitgenodigd om mee nagels in de boom te komen hameren. Als een alternatieve vorm van anger management? Neem zeker ook een kijkje in La Patinoire Royale/ Galerie Valérie Bach (tot 27 juli) waar een reeks foto’s en installaties – geselecteerd door Patricia De Peuter –een bredere inkijk bieden in Laitinens praktijk. Zoals de reeks ‘Bare Necessities’ waarvoor de kunstenaar vier dagen probeerde te overleven in een bos zonder voedsel, water of kledij – niet echt een plezierreisje. Of ‘Lake Shift’ waarvoor hij gedurende vijf dagen een groot moeras een paar meter verplaatste met alleen twee emmers.

Sam STEVERLYNCK

[cnt_info] =>

Nog tot 29 september, Terhulpsesteenweg 201, 1170 Brussel

www.eessculpture.be

www.prvbgallery.com

[cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2019-07-23 11:04:39 [cnt_date_last_modified] => 2019-07-31 16:27:19 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2019-07-23 [cnt_publish_date_end] => [cat_category_id] => 17 [cat_content_id] => 2507 [online] => 1 [id_gallery] => 9974 [gal_content_id] => 2507 [gal_image_id] => 4417 [gal_image_order] => 0 [id_image] => 4417 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2019-07-23 [img_publish_date_end] => [img_title] => [img_caption] => Anti Laittinen, Broken Landscape VI, 2019 [img_date_created] => 2019-07-23 11:05:28 [id_event] => [evt_content_id] => [evt_date_start] => [evt_date_end] => ) [translations] => Array ( [0] => stdClass Object ( [id_locale] => 1 [loc_published] => 1 [loc_default] => 1 [loc_title] => Nederlands (BE) [loc_url] => nl [loc_locale] => nl_BE [loc_language] => nl [loc_country] => BE [loc_timeformat] => HH:mm [loc_dateformat] => dd-MM-y [loc_fulldateformat] => d MMMM y ) [1] => stdClass Object ( [id_locale] => 2 [loc_published] => 0 [loc_default] => 0 [loc_title] => français (BE) [loc_url] => fr [loc_locale] => fr_BE [loc_language] => fr [loc_country] => BE [loc_timeformat] => HH:mm [loc_dateformat] => dd-MM-y [loc_fulldateformat] => d MMMM y ) [2] => stdClass Object ( [id_locale] => 5 [loc_published] => 0 [loc_default] => 0 [loc_title] => English (US) [loc_url] => en [loc_locale] => en_US [loc_language] => en [loc_country] => US [loc_timeformat] => HH:mm [loc_dateformat] => dd-MM-y [loc_fulldateformat] => d MMMM y ) ) [latestMagazine] => stdClass Object ( [id_content] => 2493 [cnt_type] => magazine [cnt_title] => HART #194 [cnt_url] => hart-194 [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2019-07-09 12:48:51 [cnt_date_last_modified] => 2019-07-09 13:58:32 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2019-07-09 [cnt_publish_date_end] => [online] => 1 [id_gallery] => 9831 [gal_content_id] => 2493 [gal_image_id] => 4405 [gal_image_order] => 0 [id_image] => 4405 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2019-07-09 [img_publish_date_end] => [img_title] => [img_caption] => [img_date_created] => 2019-07-09 13:58:20 [id_event] => [evt_content_id] => [evt_date_start] => [evt_date_end] => ) [contentMagazine] => stdClass Object ( [id_content] => 2493 [cnt_type] => magazine [cnt_title] => HART #194 [cnt_url] => hart-194 [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2019-07-09 12:48:51 [cnt_date_last_modified] => 2019-07-09 13:58:32 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2019-07-09 [cnt_publish_date_end] => [mac_content_id] => 2513 [mac_magazine_id] => 2493 [online] => 1 [id_gallery] => 9831 [gal_content_id] => 2493 [gal_image_id] => 4405 [gal_image_order] => 0 [id_image] => 4405 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2019-07-09 [img_publish_date_end] => [img_title] => [img_caption] => [img_date_created] => 2019-07-09 13:58:20 [id_event] => [evt_content_id] => [evt_date_start] => [evt_date_end] => ) [tags] => Array ( [0] => stdClass Object ( [id_tag] => 372 [tag_title] => Parijs [tgg_tag_id] => 372 [tgg_content_id] => 2513 ) [1] => stdClass Object ( [id_tag] => 3277 [tag_title] => Musée d'Orsay [tgg_tag_id] => 3277 [tgg_content_id] => 2513 ) [2] => stdClass Object ( [id_tag] => 3278 [tag_title] => Géricault [tgg_tag_id] => 3278 [tgg_content_id] => 2513 ) [3] => stdClass Object ( [id_tag] => 3279 [tag_title] => Manet [tgg_tag_id] => 3279 [tgg_content_id] => 2513 ) [4] => stdClass Object ( [id_tag] => 3280 [tag_title] => Matisse [tgg_tag_id] => 3280 [tgg_content_id] => 2513 ) [5] => stdClass Object ( [id_tag] => 3281 [tag_title] => Nadar [tgg_tag_id] => 3281 [tgg_content_id] => 2513 ) ) [gallery] => Array ( [0] => stdClass Object ( [id_gallery] => 10002 [gal_content_id] => 2513 [gal_image_id] => 4452 [gal_image_order] => 1 [id_image] => 4452 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2019-08-05 [img_publish_date_end] => [img_title] => [img_caption] => Théodore Géricault, ‘Étude de dos (d’après le modèle Joseph) pour « Le Radeau de La Méduse »’,vers 1818-1819, 56 × 46 cm, huile sur toile et pierre noire, Paris, musée du Louvre, en dépôt a Montauban, musée Ingres, RF 580, Photo © RMN-Grand Palais / [img_date_created] => 2019-08-05 17:33:12 ) [1] => stdClass Object ( [id_gallery] => 10003 [gal_content_id] => 2513 [gal_image_id] => 4453 [gal_image_order] => 2 [id_image] => 4453 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2019-08-05 [img_publish_date_end] => [img_title] => [img_caption] => Félix Nadar, ‘Maria l’Antillaise’, entre 1856 et 1859, 25 × 19 cm, Epreuve sur papier sale, Paris, musée d’Orsay, PHO 1981 36, Photo © Musée d’Orsay, Dist. RMN-Grand Palais / Patrice Schmidt [img_date_created] => 2019-08-05 17:33:34 ) ) [templates] => Array ( [0] => content.phtml [1] => content-article.phtml [2] => content-2513.phtml ) [activeMenuItem] => )