Interview met Chantal Akerman

Gepubliceerd op: 1 January 2014

‘We moeten absoluut andere beelden vinden'"

Ach ik spreek een beetje over van alles en niets," zegt ze aan het eind van het interview. En eigenlijk hadden we niet anders verwacht. Een gesprek over het niets waar al haar films over gaan. Over het gevoel: het niet hoeven uitleggen hoe of waarom iets is zoals het is. Zo is ze ook van de film in de kunst terecht gekomen. En ze doet dat allemaal op haar eigen manier: spontaan, stuntelig, tragisch, komisch. Alledaags, quoi.

En toch, en waarschijnlijk net daarom, is Chantal Akerman een monument in de filmgeschiedenis. Haar eerste film, ‘Saute Ma Ville', maakt ze in 1968. Ze is dan achttien en trekt na welgeteld drie maanden de deuren van de filmschool definitief achter zich dicht. Ze draait de film thuis, in Brussel, in de keuken van haar moeder waar ze alles doet wat ze er niet mag doen. In 1975 maakt ze naam met ‘Jeanne Dielman, 23 quai du commerce, 1080 Bruxelles'. Ze toont er een vrouw, Delphine Seyrig, die alles in de keuken doet zoals ze het moet doen. Ondertussen woont ze in New York, waar ze opgaat in de experimentele cinema. Vandaag woont ze in Parijs, waar net haar nieuwste bioscoopfilm, ‘La Folie Almayer', in de zalen loopt.
Ons bezoek aan Chantal Akerman is ontluisterend. We betrappen haar in haar eigen huis. Ze was vergeten dat we gingen komen. Ze heeft wat tijd nodig om wakker te worden. We praten wat over Brussel, over Parijs, over haar moeder die bij haar zus logeert in Mexico. En dan plots, voor we nog maar een vraag kunnen stellen, begint ze haar verhaal.

Chantal Akerman: "Het is allemaal heel intuïtief begonnen. Een dame uit een museum in Boston vroeg me of ik een installatie wou maken. Het was aan het begin van de jaren negentig, het begin van de opening naar Oost-Europa. Ik had al twintig jaar zin om daar een film over te maken. Ik wou eigenlijk tonen hoe de Slavische talen zich vermengen en evolueren. Achteraf klinkt dat vreemd, want er wordt amper gesproken in de film ‘D'Est' (1993), noch in de tentoonstelling, met uitzondering dan van die paar woorden op het vijfentwintigste scherm. Ondertussen kreeg ik hier wat geld om de film te maken. De kunst kon me op dat moment gestolen worden. Twee jaar later, toen de film af was, kreeg ik het bericht uit de VS dat ze geld hadden voor de installatie. Wat nu gedaan? Ik was bij mijn monteuse. En, ik weet niet waarom, maar ik nam drie schermen. Ik had de video's van de film en liet ze lopen op de schermen, maar niet synchroon. We hebben daar een hele tijd naar gekeken en plots zagen we dat die beelden begonnen te werken.
Het was de tijd van de conceptuele kunst: eerst het idee en dan de handeling. Bij mij was het net omgekeerd: eerst doen en het idee volgt wel. De beelden werden aangereikt door het handelen. Ik heb absoluut niets met conceptuele kunst. Al doende vonden we acht combinaties van drie beelden. Zo ontstond dat idee van een bos van vierentwintig schermen. Het vijfentwintigste heeft me het meeste tijd gekost; het is bijna abstract en opgevat als een memoriaal. We noemden de installatie ‘D'Est, au bord de la fiction', maar ik weet niet meer hoe we daarop zijn gekomen."

Echt niet? Dat heeft toch alles te maken met het schemergebied tussen fictie en documentaire waar al uw werk zich situeert?
Akerman: "Voor mij is er geen scheiding tussen fictie en documentaire. Elke grote fictiefilm heeft iets documentair en elke goede documentaire heeft iets fictief. Maar zo is het begonnen. Alles vertrok vanuit het plezier. Ik wist gewoon niet wat ik ging doen. Wat ik opwindend vind aan de kunst, is het handelen: het moment waarop dingen verschijnen."

Er is niet veel veranderd in uw overgang van de cinema naar de kunst. De intuïtieve, experimentele manier van werken, het tragikomische, het burleske in het alledaagse uit die eerste films, zit nog steeds in de installaties. Uw installaties werken bovendien op de ruimte, zoals u reeds op de ruimte werkte in films als ‘Jeanne Dielman' of ‘La Chambre' (1972). Een film als ‘Hotel Monterey' (1972) zou het vandaag perfect doen als installatie.
Akerman: "Ik was echt nog een kind toen ik al die films maakte. Ik was achttien bij ‘Saute ma Ville'. Bij ‘Jeanne Dielman' was ik vierentwintig. ‘Je Tu Il Elle', drieëntwintig. Het was lang voor men praatte over homoseksualiteit. In ‘Je Tu Il Elle' was het er gewoon. Ik heb nooit geprobeerd uit te leggen waarom dat meisje iets had met een ander meisje. Ik interesseerde me niet echt voor politiek. Anders had ik het wel uitgelegd. Veel dingen komen uit wat ik zelf beleefde. Het alledaagse, maar getransformeerd door de vorm."

In ‘Jeanne Dielman' heb je dat plezier van het gebaar, maar ook die aantrekkingskracht die tegelijk een vorm van verzet is.
Akerman: "En zeer geritualiseerd ook. Men voelt dat het gaat over iemand die zich heeft opgesloten in een soort gevangenis. Het is echt een naoorlogse film. Het is 1975, een moment waarop er veel sprake was van feminisme, maar het gaat ook over een vrouw die zich opsloot door de kampen. Ik heb een filmpje gemaakt waarin ik mijn moeder daarover laat vertellen. Ze vertelt hoe belangrijk het was dat de dingen elke dag hetzelfde waren in de kampen. Als men zich blesseerde of ziek werd, dan ging men naar de gaskamer. Voor mijn moeder moeten de dagen nu nog allemaal hetzelfde zijn. Zij heeft daar echt behoefte aan. Het is complex. ‘Jeanne Dielman' is een film na de Shoah. Ik wou dat de mensen fysiek de tijd voelden passeren. De meeste films worden gemaakt om de tijd te vergeten. Men zegt soms dat mijn films intellectueel zijn. Maar ze zijn veel meer fysiek dan intellectueel."
"In het eerste werk dat ik expliciet maakte voor de galerie, ‘Marcher à coté de ses lacets dans un frigidaire vide' (2004), zit veel van die spirit van de begindagen. Het is een spiraalfilm die ik draaide met mijn moeder. De titel zegt alles. Zo ben ik: altijd met ongeknoopte veters en een lege ijskast. Ik kan niet tegen al die alledaagse handelingen, waarbij mijn moeder zegt wat we vandaag gaan eten, wat er vandaag in de ijskast moet. Die installatie en ‘Maniac Summer' zijn de enige die exclusief gemaakt zijn voor een expositieruimte. Ik maakte beide installaties hier thuis, op mijn computer. Ik werkte op de materie en ben beelden beginnen herfilmen. Dat is formidabel. Het heeft alles te maken met het gevoel van het moment. Dat geeft een vrijheid die je zelden hebt in de cinema."

Is het dat wat u bedoelt als u in uw boek, ‘Autoportrait en cinéaste' (2004), uw werk beschrijft als "cinéma mineure"? U verwijst naar de ‘Kafka' van Deleuze en Guattari. Hoe Kafka de taal van een ander gebruikt, de dominante taal, die hij zich toe-eigent om er zijn eigen ding mee te doen.
Akerman: "Precies, door woorden te gebruiken die nog niet dood zijn. Het is slechts door die mineure beelden dat je de mensen nog kan raken. Het zijn beelden in wording. Het zijn geen statische beelden. We moeten absoluut andere beelden vinden. Beelden die nog niet tot herhalens toe gebruikt zijn. Van Deleuze komt ook het idee van het ‘oeuvre orpheline'. Daar hou ik van: het vergeten van de signatuur. ‘Maniac Summer', mijn laatste installatie, noem ik mijn weesfilm, ‘mon film orphelin': de camera staat er maar te draaien."

In ‘Tombée de nuit sur Shanghai' (2007) lijkt het ook zo te gaan.
Akerman: "Nee, die film heb ik doordacht gekaderd. Toen de film klaar was, heb ik er in de installatie die twee kleine schermpjes aan toegevoegd. Die Chinese lichtboxjes van twee euro die overal verkocht worden. Als een soort détournement van het beeld. Het staat voor wat China naar hier stuurt. Het is het tegenovergestelde van die grote fallische monumenten in de film."

Het vreemde aan dat werk zijn de talen. De liedjes zijn in alles behalve het Chinees. Het zijn bovendien allemaal covers, reproducties, zoals het beeld van de Mona Lisa op de flatgebouwen.
Akerman: "Het is deel van de muzak. We zien een eendje en dan de Mona Lisa. Voor hen zit alles op hetzelfde niveau. Een angstaanjagende nivellering."

Nog in ‘Autoportrait en cinéaste' noemt u zichzelf een ‘ressasseuse', een herkauwster.
Akerman: "Het is waar. Hoeveel dingen zijn er eigenlijk die je echt bezighouden? Het zijn altijd dezelfde dingen waar je op werkt."

In dat herkauwen zit iets van een eeuwige wederkeer. Er is een oerscène die steeds terugkeert en die komt van uw moeder. De ruimte, het alledaagse, de grens: het verwijst allemaal naar de kampen.
Akerman: "Absoluut. Als ik in ‘D'Est' die beelden toon van de grens, verlicht door de halogeenlampen, en ik vraag aan mijn moeder waar haar dat aan doet denken, dan zegt ze: "Chantal, dat weet je goed genoeg". Als ze in mijn film over Pina Bausch die scène ziet waarin een danser het gezicht van een ander kneedt, dan zegt ze: ‘Weet je Chantal? Zo was het in de kampen - men kon er eender wat met je uithalen'."

En als uw moeder - dat staat ook in ‘Autoportrait en cinéaste' - over de kampen praat, heeft ze het over ‘là-bas', wat ook de titel is van de film die u in 2006 maakte in Tel Aviv.
Akerman: "Dat verband heb ik nooit gelegd. Dat is ongelooflijk wat u daar zegt. Het gaat natuurlijk over hetzelfde idee van opgesloten zijn en van exil. Als kind verwees ‘là-bas' naar Israël, het beloofde land. Maar voor veel mensen die er aankwamen was het een nieuw exil."

Dus u gebruikte thuis dezelfde term voor Israël als de term die uw moeder gebruikte voor de kampen. Ongelooflijk, hoe diep die titel gaat en hoe toevallig de film er is gekomen.
Akerman: "Tja, men had me gevraagd om een film te maken over Israël, maar ik had er geen zin in. Ik heb uiteindelijk toch mijn camera meegenomen. Door te bewegen door mijn appartement had ik plots een plan. Toen zag ik een beeld. En dan is die film er gekomen."

Er was een andere film die u wel wou maken, maar die er nooit is gekomen. En dat is de film over het Midden-Oosten.
Akerman: "Daar heb ik nooit het geld voor gevonden."

Maar het is niet dat ‘Là-bas' zich in de plaats heeft gezet van die film over het Midden-Oosten.
Akerman: "Nee, ‘Là-bas' is echt een film over iemand die jood is, maar geen Israëli. En alle vragen die zich daarbij stellen. Over Israël als nieuw exil voor de joden."

Kan u om af te sluiten nog iets vertellen over een werk dat u in Antwerpen maakte en daar nu ook gaat tonen?
Akerman: "‘Femmes d'Anvers en Novembre'(2008) ontstond als deel van een theatervoorstelling van Jan Fabre. Hij vroeg me vrouwen te filmen die roken. Terwijl de actrice op de scène haar tekst leest, loopt de film. Die beelden heb ik herwerkt. Het is de makkelijkste en meest verleidelijke installatie die ik heb gemaakt. Ze werd onmiddellijk aangekocht. Het is heel mooi om naar te kijken. Maar je moet heel erg voorzichtig zijn met de schoonheid in de kunst. Te veel schoonheid doodt de dingen."

Het is opnieuw een terugkeer naar het alledaagse gebaar.
Akerman: "En naar het fragment."

‘We moeten absoluut andere beelden vinden'

En naar de vrouw.
Akerman: "En naar de vrouw."

Pieter VAN BOGAERT 

Chantal Akerman. ‘Too Far, Too Close' tot 20 mei in M HKA, Leuvenstraat 32, Antwerpen. Open di-wo en vr-zo van 11-18u. Do van 11-21u. www.muhka.be
‘La Folie Almayer', de nieuwe film van Chantal Akerman, komt eind februari in de Belgische bioscopen.

 

Praktische Info

Geen praktische info beschikbaar.

Keywords

Geen keywords beschikbaar.

Array
(
    [user] => 
    [params] => Array
        (
            [url] => nl/interview-met-chantal-akerman
            [module] => core
            [controller] => front
            [action] => content
        )

    [locales] => Array
        (
            [0] => stdClass Object
                (
                    [id_locale] => 1
                    [loc_published] => 1
                    [loc_default] => 1
                    [loc_title] => Nederlands (BE)
                    [loc_url] => nl
                    [loc_locale] => nl_BE
                    [loc_language] => nl
                    [loc_country] => BE
                    [loc_timeformat] => HH:mm
                    [loc_dateformat] => dd-MM-y
                    [loc_fulldateformat] => d MMMM y
                )

            [1] => stdClass Object
                (
                    [id_locale] => 2
                    [loc_published] => 0
                    [loc_default] => 0
                    [loc_title] => français (BE)
                    [loc_url] => fr
                    [loc_locale] => fr_BE
                    [loc_language] => fr
                    [loc_country] => BE
                    [loc_timeformat] => HH:mm
                    [loc_dateformat] => dd-MM-y
                    [loc_fulldateformat] => d MMMM y
                )

            [2] => stdClass Object
                (
                    [id_locale] => 5
                    [loc_published] => 0
                    [loc_default] => 0
                    [loc_title] => English (US)
                    [loc_url] => en
                    [loc_locale] => en_US
                    [loc_language] => en
                    [loc_country] => US
                    [loc_timeformat] => HH:mm
                    [loc_dateformat] => dd-MM-y
                    [loc_fulldateformat] => d MMMM y
                )

        )

    [translate] => Zend_Translate Object
        (
            [_adapter:Zend_Translate:private] => Zend_Translate_Adapter_Csv Object
                (
                    [_data:Zend_Translate_Adapter_Csv:private] => Array
                        (
                            [en_US] => Array
                                (
                                    [Appel] => Apple
                                    [Banaan] => Banana
                                    [Ontwikkeling en hosting door Kinamo] => Development and hosting by Kinamo
                                    [Home] => Home
                                    [Contact] => Contact
                                    [Adverteren in HART] => Advertise in HART
                                    [Over H ART] => About H ART
                                    [Contacteer HART] => Contact H ART
                                    [Nuttige links] => Links
                                    [Links] => Links
                                    [Disclaimer] => Disclaimer
                                    [HART Homepagina] => H ART Homepagina
                                    [Agenda] => Calendar
                                    [Archief] => Archive
                                    [Adverteren] => Advertise
                                    [Abonneer op HART] => Subscribe H ART
                                    [Partners] => Partners
                                    [Abonneer nu!] => Subscribe now!
                                    [Bezoek ons op Facebook] => Visit us on Facebook
                                    [Met steun van de Vlaamse overheid] => WIth support of the Flemish government
                                    [H ART Homepagina] => H ART Homepage
                                    [Contacteer H ART] => Contact H ART
                                    [Abonneer op H ART] => Subscribe for H ART
                                    [Abonneren] => Subscribe
                                    [Adverteren in H ART] => Advertise in H ART
                                    [België] => Belgium
                                    [Neen] => No
                                    [Bedrijf] => Company
                                    [Factuur] => Invoice
                                    [Ja] => Yes
                                    [Opgelet:] => Note:
                                    [Uw naam] => Your name
                                    [Bestellen] => Order
                                    [Vandaag] => Today
                                    [Morgen] => Tomorrow
                                    [Dit weekend] => This weekend
                                    [Voornaam] => First name
                                    [Straat] => Street
                                    [Land] => Country
                                    [Naam] => Name
                                    [E-mailadres] => Email address
                                )

                        )

                    [_automatic:Zend_Translate_Adapter:private] => 
                    [_routed:Zend_Translate_Adapter:private] => Array
                        (
                        )

                    [_options:protected] => Array
                        (
                            [clear] => 
                            [content] => /var/vwww/dev.kunsthart.org/www/../etc/application/modules/i18n/translations/nl_BE.csv
                            [disableNotices] => 
                            [ignore] => .
                            [locale] => nl_BE
                            [log] => 
                            [logMessage] => Untranslated message within '%locale%': %message%
                            [logPriority] => 5
                            [logUntranslated] => 
                            [reload] => 
                            [route] => 
                            [scan] => 
                            [tag] => Zend_Translate
                            [delimiter] => ;
                            [length] => 0
                            [enclosure] => "
                        )

                    [_translate:protected] => Array
                        (
                            [nl_BE] => Array
                                (
                                    [Appel] => Appel
                                    [Ontwikkeling en hosting door Kinamo] => Ontwikkeling en hosting door Kinamo
                                    [Home] => Home
                                    [Contact] => Contact
                                    [Adverteren in HART] => Adverteren in HART
                                    [Over H ART] => Over H ART
                                    [Contacteer HART] => Contacteer H ART
                                    [Nuttige links] => Links
                                    [Links] => Links
                                    [Disclaimer] => Disclaimer
                                    [HART Homepagina] => Homepagina H ART
                                    [Agenda] => Agenda
                                    [Archief] => Archief
                                    [Adverteren] => Adverteren
                                    [Abonneer op HART] => Abonneer op H ART
                                    [Partners] => Partners
                                    [Abonneer nu!] => Abonneer nu!
                                    [Bezoek ons op Facebook] => Bezoek ons op Facebook
                                    [Met steun van de Vlaamse overheid] => Met de steun van de Vlaamse overheid
                                    [H ART Homepagina] => H ART Homepagina
                                    [Contacteer H ART] => Contacteer H ART
                                    [Abonneer op H ART] => Abonneer op H ART
                                    [Abonneren] => Abonneren
                                    [Adverteren in H ART] => Adverteren in H ART
                                    [België] => Belgïe
                                    [Neen] => Neen
                                    [Bedrijf] => Bedrijf
                                    [Ja] => Ja
                                    [Opgelet:] => Opgelet:
                                    [Uw naam] => Uw naam
                                    [Bestellen] => Bestellen
                                    [Vandaag] => Vandaag
                                    [Morgen] => Morgen
                                    [Dit weekend] => Dit weekend
                                    [Voornaam] => Voornaam
                                    [Straat] => Straat
                                    [Land] => Land
                                    [Gemeente] => Gemeente
                                    [Naam] => Naam
                                    [E-mailadres] => E-mailadres
                                )

                            [fr_BE] => Array
                                (
                                    [Appel] => Pomme
                                    [Ontwikkeling en hosting door Kinamo] => Développement et hébérgement par Kinamo
                                    [Contact] => Contact
                                    [Home] => Accueil
                                    [Adverteren in HART] => Votre pub dans HART
                                    [Over H ART] => A propos de H ART
                                    [Contacteer HART] => Contactez H ART
                                    [Nuttige links] => Liens
                                    [Links] => Liens
                                    [Disclaimer] => Mentions légales
                                    [HART Homepagina] => Page d\'acceuil H ART
                                    [Agenda] => Calendrier
                                    [Archief] => Archive
                                    [Adverteren] => Pub
                                    [Abonneer op HART] => S\'inscrire pour H ART
                                    [Partners] => Partenaires
                                    [Abonneer nu!] => Abonnez-vous!
                                    [Bezoek ons op Facebook] => Visitez-nous sur Facebook
                                    [Met steun van de Vlaamse overheid] => Avec la participation de la gouvernement Flandrien
                                    [H ART Homepagina] => H ART Page d\'acceuil
                                    [Contacteer H ART] => Contactez H ART
                                    [Abonneer op H ART] => Abonnez-vous sur H ART
                                    [Abonneren] => S\'inscrire
                                    [Adverteren in H ART] => Votre pub dans H ART
                                    [België] => Belqique
                                    [Neen] => Non
                                    [Bedrijf] => Entreprise
                                    [Ja] => Oui
                                    [Opgelet:] => Attention:
                                    [Uw naam] => Votre nom
                                    [Bestellen] => Commander
                                    [Vandaag] => Aujourd\'hui
                                    [Morgen] => Demain
                                    [Dit weekend] => Ce weekend
                                    [Voornaam] => Prénom
                                    [Straat] => Rue
                                    [Land] => Pays
                                    [Naam] => Nom
                                    [E-mailadres] => Courier
                                )

                            [en_US] => Array
                                (
                                    [Appel] => Apple
                                    [Banaan] => Banana
                                    [Ontwikkeling en hosting door Kinamo] => Development and hosting by Kinamo
                                    [Home] => Home
                                    [Contact] => Contact
                                    [Adverteren in HART] => Advertise in HART
                                    [Over H ART] => About H ART
                                    [Contacteer HART] => Contact H ART
                                    [Nuttige links] => Links
                                    [Links] => Links
                                    [Disclaimer] => Disclaimer
                                    [HART Homepagina] => H ART Homepagina
                                    [Agenda] => Calendar
                                    [Archief] => Archive
                                    [Adverteren] => Advertise
                                    [Abonneer op HART] => Subscribe H ART
                                    [Partners] => Partners
                                    [Abonneer nu!] => Subscribe now!
                                    [Bezoek ons op Facebook] => Visit us on Facebook
                                    [Met steun van de Vlaamse overheid] => WIth support of the Flemish government
                                    [H ART Homepagina] => H ART Homepage
                                    [Contacteer H ART] => Contact H ART
                                    [Abonneer op H ART] => Subscribe for H ART
                                    [Abonneren] => Subscribe
                                    [Adverteren in H ART] => Advertise in H ART
                                    [België] => Belgium
                                    [Neen] => No
                                    [Bedrijf] => Company
                                    [Factuur] => Invoice
                                    [Ja] => Yes
                                    [Opgelet:] => Note:
                                    [Uw naam] => Your name
                                    [Bestellen] => Order
                                    [Vandaag] => Today
                                    [Morgen] => Tomorrow
                                    [Dit weekend] => This weekend
                                    [Voornaam] => First name
                                    [Straat] => Street
                                    [Land] => Country
                                    [Naam] => Name
                                    [E-mailadres] => Email address
                                )

                        )

                    [_file] => Resource id #140
                )

        )

    [defaultLocale] => stdClass Object
        (
            [id_locale] => 1
            [loc_published] => 1
            [loc_default] => 1
            [loc_title] => Nederlands (BE)
            [loc_url] => nl
            [loc_locale] => nl_BE
            [loc_language] => nl
            [loc_country] => BE
            [loc_timeformat] => HH:mm
            [loc_dateformat] => dd-MM-y
            [loc_fulldateformat] => d MMMM y
        )

    [url] => interview-met-chantal-akerman
    [locale] => stdClass Object
        (
            [id_locale] => 1
            [loc_published] => 1
            [loc_default] => 1
            [loc_title] => Nederlands (BE)
            [loc_url] => nl
            [loc_locale] => nl_BE
            [loc_language] => nl
            [loc_country] => BE
            [loc_timeformat] => HH:mm
            [loc_dateformat] => dd-MM-y
            [loc_fulldateformat] => d MMMM y
        )

    [content] => stdClass Object
        (
            [id_content] => 757
            [cnt_type] => article
            [cnt_title] => Interview met Chantal Akerman
            [cnt_url] => interview-met-chantal-akerman
            [cnt_content] => 

‘We moeten absoluut andere beelden vinden'"

Ach ik spreek een beetje over van alles en niets," zegt ze aan het eind van het interview. En eigenlijk hadden we niet anders verwacht. Een gesprek over het niets waar al haar films over gaan. Over het gevoel: het niet hoeven uitleggen hoe of waarom iets is zoals het is. Zo is ze ook van de film in de kunst terecht gekomen. En ze doet dat allemaal op haar eigen manier: spontaan, stuntelig, tragisch, komisch. Alledaags, quoi.

En toch, en waarschijnlijk net daarom, is Chantal Akerman een monument in de filmgeschiedenis. Haar eerste film, ‘Saute Ma Ville', maakt ze in 1968. Ze is dan achttien en trekt na welgeteld drie maanden de deuren van de filmschool definitief achter zich dicht. Ze draait de film thuis, in Brussel, in de keuken van haar moeder waar ze alles doet wat ze er niet mag doen. In 1975 maakt ze naam met ‘Jeanne Dielman, 23 quai du commerce, 1080 Bruxelles'. Ze toont er een vrouw, Delphine Seyrig, die alles in de keuken doet zoals ze het moet doen. Ondertussen woont ze in New York, waar ze opgaat in de experimentele cinema. Vandaag woont ze in Parijs, waar net haar nieuwste bioscoopfilm, ‘La Folie Almayer', in de zalen loopt.
Ons bezoek aan Chantal Akerman is ontluisterend. We betrappen haar in haar eigen huis. Ze was vergeten dat we gingen komen. Ze heeft wat tijd nodig om wakker te worden. We praten wat over Brussel, over Parijs, over haar moeder die bij haar zus logeert in Mexico. En dan plots, voor we nog maar een vraag kunnen stellen, begint ze haar verhaal.

Chantal Akerman: "Het is allemaal heel intuïtief begonnen. Een dame uit een museum in Boston vroeg me of ik een installatie wou maken. Het was aan het begin van de jaren negentig, het begin van de opening naar Oost-Europa. Ik had al twintig jaar zin om daar een film over te maken. Ik wou eigenlijk tonen hoe de Slavische talen zich vermengen en evolueren. Achteraf klinkt dat vreemd, want er wordt amper gesproken in de film ‘D'Est' (1993), noch in de tentoonstelling, met uitzondering dan van die paar woorden op het vijfentwintigste scherm. Ondertussen kreeg ik hier wat geld om de film te maken. De kunst kon me op dat moment gestolen worden. Twee jaar later, toen de film af was, kreeg ik het bericht uit de VS dat ze geld hadden voor de installatie. Wat nu gedaan? Ik was bij mijn monteuse. En, ik weet niet waarom, maar ik nam drie schermen. Ik had de video's van de film en liet ze lopen op de schermen, maar niet synchroon. We hebben daar een hele tijd naar gekeken en plots zagen we dat die beelden begonnen te werken.
Het was de tijd van de conceptuele kunst: eerst het idee en dan de handeling. Bij mij was het net omgekeerd: eerst doen en het idee volgt wel. De beelden werden aangereikt door het handelen. Ik heb absoluut niets met conceptuele kunst. Al doende vonden we acht combinaties van drie beelden. Zo ontstond dat idee van een bos van vierentwintig schermen. Het vijfentwintigste heeft me het meeste tijd gekost; het is bijna abstract en opgevat als een memoriaal. We noemden de installatie ‘D'Est, au bord de la fiction', maar ik weet niet meer hoe we daarop zijn gekomen."

Echt niet? Dat heeft toch alles te maken met het schemergebied tussen fictie en documentaire waar al uw werk zich situeert?
Akerman: "Voor mij is er geen scheiding tussen fictie en documentaire. Elke grote fictiefilm heeft iets documentair en elke goede documentaire heeft iets fictief. Maar zo is het begonnen. Alles vertrok vanuit het plezier. Ik wist gewoon niet wat ik ging doen. Wat ik opwindend vind aan de kunst, is het handelen: het moment waarop dingen verschijnen."

Er is niet veel veranderd in uw overgang van de cinema naar de kunst. De intuïtieve, experimentele manier van werken, het tragikomische, het burleske in het alledaagse uit die eerste films, zit nog steeds in de installaties. Uw installaties werken bovendien op de ruimte, zoals u reeds op de ruimte werkte in films als ‘Jeanne Dielman' of ‘La Chambre' (1972). Een film als ‘Hotel Monterey' (1972) zou het vandaag perfect doen als installatie.
Akerman: "Ik was echt nog een kind toen ik al die films maakte. Ik was achttien bij ‘Saute ma Ville'. Bij ‘Jeanne Dielman' was ik vierentwintig. ‘Je Tu Il Elle', drieëntwintig. Het was lang voor men praatte over homoseksualiteit. In ‘Je Tu Il Elle' was het er gewoon. Ik heb nooit geprobeerd uit te leggen waarom dat meisje iets had met een ander meisje. Ik interesseerde me niet echt voor politiek. Anders had ik het wel uitgelegd. Veel dingen komen uit wat ik zelf beleefde. Het alledaagse, maar getransformeerd door de vorm."

In ‘Jeanne Dielman' heb je dat plezier van het gebaar, maar ook die aantrekkingskracht die tegelijk een vorm van verzet is.
Akerman: "En zeer geritualiseerd ook. Men voelt dat het gaat over iemand die zich heeft opgesloten in een soort gevangenis. Het is echt een naoorlogse film. Het is 1975, een moment waarop er veel sprake was van feminisme, maar het gaat ook over een vrouw die zich opsloot door de kampen. Ik heb een filmpje gemaakt waarin ik mijn moeder daarover laat vertellen. Ze vertelt hoe belangrijk het was dat de dingen elke dag hetzelfde waren in de kampen. Als men zich blesseerde of ziek werd, dan ging men naar de gaskamer. Voor mijn moeder moeten de dagen nu nog allemaal hetzelfde zijn. Zij heeft daar echt behoefte aan. Het is complex. ‘Jeanne Dielman' is een film na de Shoah. Ik wou dat de mensen fysiek de tijd voelden passeren. De meeste films worden gemaakt om de tijd te vergeten. Men zegt soms dat mijn films intellectueel zijn. Maar ze zijn veel meer fysiek dan intellectueel."
"In het eerste werk dat ik expliciet maakte voor de galerie, ‘Marcher à coté de ses lacets dans un frigidaire vide' (2004), zit veel van die spirit van de begindagen. Het is een spiraalfilm die ik draaide met mijn moeder. De titel zegt alles. Zo ben ik: altijd met ongeknoopte veters en een lege ijskast. Ik kan niet tegen al die alledaagse handelingen, waarbij mijn moeder zegt wat we vandaag gaan eten, wat er vandaag in de ijskast moet. Die installatie en ‘Maniac Summer' zijn de enige die exclusief gemaakt zijn voor een expositieruimte. Ik maakte beide installaties hier thuis, op mijn computer. Ik werkte op de materie en ben beelden beginnen herfilmen. Dat is formidabel. Het heeft alles te maken met het gevoel van het moment. Dat geeft een vrijheid die je zelden hebt in de cinema."

Is het dat wat u bedoelt als u in uw boek, ‘Autoportrait en cinéaste' (2004), uw werk beschrijft als "cinéma mineure"? U verwijst naar de ‘Kafka' van Deleuze en Guattari. Hoe Kafka de taal van een ander gebruikt, de dominante taal, die hij zich toe-eigent om er zijn eigen ding mee te doen.
Akerman: "Precies, door woorden te gebruiken die nog niet dood zijn. Het is slechts door die mineure beelden dat je de mensen nog kan raken. Het zijn beelden in wording. Het zijn geen statische beelden. We moeten absoluut andere beelden vinden. Beelden die nog niet tot herhalens toe gebruikt zijn. Van Deleuze komt ook het idee van het ‘oeuvre orpheline'. Daar hou ik van: het vergeten van de signatuur. ‘Maniac Summer', mijn laatste installatie, noem ik mijn weesfilm, ‘mon film orphelin': de camera staat er maar te draaien."

In ‘Tombée de nuit sur Shanghai' (2007) lijkt het ook zo te gaan.
Akerman: "Nee, die film heb ik doordacht gekaderd. Toen de film klaar was, heb ik er in de installatie die twee kleine schermpjes aan toegevoegd. Die Chinese lichtboxjes van twee euro die overal verkocht worden. Als een soort détournement van het beeld. Het staat voor wat China naar hier stuurt. Het is het tegenovergestelde van die grote fallische monumenten in de film."

Het vreemde aan dat werk zijn de talen. De liedjes zijn in alles behalve het Chinees. Het zijn bovendien allemaal covers, reproducties, zoals het beeld van de Mona Lisa op de flatgebouwen.
Akerman: "Het is deel van de muzak. We zien een eendje en dan de Mona Lisa. Voor hen zit alles op hetzelfde niveau. Een angstaanjagende nivellering."

Nog in ‘Autoportrait en cinéaste' noemt u zichzelf een ‘ressasseuse', een herkauwster.
Akerman: "Het is waar. Hoeveel dingen zijn er eigenlijk die je echt bezighouden? Het zijn altijd dezelfde dingen waar je op werkt."

In dat herkauwen zit iets van een eeuwige wederkeer. Er is een oerscène die steeds terugkeert en die komt van uw moeder. De ruimte, het alledaagse, de grens: het verwijst allemaal naar de kampen.
Akerman: "Absoluut. Als ik in ‘D'Est' die beelden toon van de grens, verlicht door de halogeenlampen, en ik vraag aan mijn moeder waar haar dat aan doet denken, dan zegt ze: "Chantal, dat weet je goed genoeg". Als ze in mijn film over Pina Bausch die scène ziet waarin een danser het gezicht van een ander kneedt, dan zegt ze: ‘Weet je Chantal? Zo was het in de kampen - men kon er eender wat met je uithalen'."

En als uw moeder - dat staat ook in ‘Autoportrait en cinéaste' - over de kampen praat, heeft ze het over ‘là-bas', wat ook de titel is van de film die u in 2006 maakte in Tel Aviv.
Akerman: "Dat verband heb ik nooit gelegd. Dat is ongelooflijk wat u daar zegt. Het gaat natuurlijk over hetzelfde idee van opgesloten zijn en van exil. Als kind verwees ‘là-bas' naar Israël, het beloofde land. Maar voor veel mensen die er aankwamen was het een nieuw exil."

Dus u gebruikte thuis dezelfde term voor Israël als de term die uw moeder gebruikte voor de kampen. Ongelooflijk, hoe diep die titel gaat en hoe toevallig de film er is gekomen.
Akerman: "Tja, men had me gevraagd om een film te maken over Israël, maar ik had er geen zin in. Ik heb uiteindelijk toch mijn camera meegenomen. Door te bewegen door mijn appartement had ik plots een plan. Toen zag ik een beeld. En dan is die film er gekomen."

Er was een andere film die u wel wou maken, maar die er nooit is gekomen. En dat is de film over het Midden-Oosten.
Akerman: "Daar heb ik nooit het geld voor gevonden."

Maar het is niet dat ‘Là-bas' zich in de plaats heeft gezet van die film over het Midden-Oosten.
Akerman: "Nee, ‘Là-bas' is echt een film over iemand die jood is, maar geen Israëli. En alle vragen die zich daarbij stellen. Over Israël als nieuw exil voor de joden."

Kan u om af te sluiten nog iets vertellen over een werk dat u in Antwerpen maakte en daar nu ook gaat tonen?
Akerman: "‘Femmes d'Anvers en Novembre'(2008) ontstond als deel van een theatervoorstelling van Jan Fabre. Hij vroeg me vrouwen te filmen die roken. Terwijl de actrice op de scène haar tekst leest, loopt de film. Die beelden heb ik herwerkt. Het is de makkelijkste en meest verleidelijke installatie die ik heb gemaakt. Ze werd onmiddellijk aangekocht. Het is heel mooi om naar te kijken. Maar je moet heel erg voorzichtig zijn met de schoonheid in de kunst. Te veel schoonheid doodt de dingen."

Het is opnieuw een terugkeer naar het alledaagse gebaar.
Akerman: "En naar het fragment."

‘We moeten absoluut andere beelden vinden'

En naar de vrouw.
Akerman: "En naar de vrouw."

Pieter VAN BOGAERT 

Chantal Akerman. ‘Too Far, Too Close' tot 20 mei in M HKA, Leuvenstraat 32, Antwerpen. Open di-wo en vr-zo van 11-18u. Do van 11-21u. www.muhka.be
‘La Folie Almayer', de nieuwe film van Chantal Akerman, komt eind februari in de Belgische bioscopen.

 

[cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-05-01 00:00:00 [cnt_date_last_modified] => [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-01-01 [cnt_publish_date_end] => [online] => 1 [id_gallery] => 3399 [gal_content_id] => 757 [gal_image_id] => 644 [gal_image_order] => 0 [id_image] => 644 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2014-05-01 [img_publish_date_end] => [img_title] => Interview met Chantal Akerman [img_caption] => Chantal Akerman, ‘Femmes d’Anvers en Novembre’, 2008, courtesy the artist & Marian Goodman Gallery, Paris [img_date_created] => 2014-05-01 00:00:00 [id_event] => [evt_content_id] => [evt_date_start] => [evt_date_end] => ) [categories] => Array ( [0] => stdClass Object ( [id_content] => 16 [cnt_type] => category [cnt_title] => Nieuws [cnt_url] => nieuws [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:05:39 [cnt_date_last_modified] => 2014-04-30 12:26:01 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => ) [1] => stdClass Object ( [id_content] => 17 [cnt_type] => category [cnt_title] => Expo [cnt_url] => expo [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:05:56 [cnt_date_last_modified] => 2014-05-12 15:59:39 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => ) [2] => stdClass Object ( [id_content] => 18 [cnt_type] => category [cnt_title] => Interviews & Opinie [cnt_url] => interviews-opinie [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:06:10 [cnt_date_last_modified] => 2014-05-12 14:25:21 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => ) [3] => stdClass Object ( [id_content] => 21 [cnt_type] => category [cnt_title] => Dagboek [cnt_url] => dagboek [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:06:44 [cnt_date_last_modified] => 2019-02-22 17:42:17 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => ) [4] => stdClass Object ( [id_content] => 215 [cnt_type] => category [cnt_title] => Vooraf [cnt_url] => vooraf [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 1 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-05-05 16:09:30 [cnt_date_last_modified] => [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-05-05 [cnt_publish_date_end] => ) [5] => stdClass Object ( [id_content] => 1342 [cnt_type] => category [cnt_title] => Events [cnt_url] => events [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2015-09-23 12:55:36 [cnt_date_last_modified] => [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2015-09-23 [cnt_publish_date_end] => ) ) [contentCategory] => stdClass Object ( [id_content] => 18 [cnt_type] => category [cnt_title] => Interviews & Opinie [cnt_url] => interviews-opinie [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-04-23 16:06:10 [cnt_date_last_modified] => 2014-05-12 14:25:21 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-04-23 [cnt_publish_date_end] => [cat_category_id] => 18 [cat_content_id] => 757 ) [olderContent] => stdClass Object ( [id_content] => 756 [cnt_type] => article [cnt_title] => Dieter Roelstraete verhuist van het M HKA naar het MCA in Chicago [cnt_url] => dieter-roelstraete-verhuist-van-het-m-hka-naar-het-mca-in-chicago [cnt_content] =>

‘Een museum is een plek voor ideeën'

Dieter Roelstraete (°1972) wordt vanaf februari curator in het Museum of Contemporary Art (MCA) in Chicago, een van de belangrijke musea in de VS. Hij volgt er de Italiaan Francesco Bonami op als Manilow Senior Curator. Roelstraete was sinds 2003 verbonden aan het M HKA, het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen, waar hij ook curator is van de nieuwe Chantal Akerman-tentoonstelling. Wij praatten met hem voor zijn vertrek over de periode in het M HKA en zijn plannen voor de States.

"Ik heb filosofie gestudeerd in Gent en ben afgestudeerd in 1995", vertelt Dieter Roelstraete. "In eerste instantie droomde ik van een academische carrière. Ik ben met het oog hierop beginnen publiceren, o.a. in het mediatijdschrift AS/Andere Sinema dat dicht bij mijn fascinatie en passies stond. Ik ben er snel veel beginnen publiceren, bijna in ieder nummer. In 2000 heeft Tom Paulus mij gevraagd of ik zijn job als hoofdredacteur wou overnemen. Dat was mijn eerste, deeltijdse, baan. Ik werd zo medewerker van het Centrum voor Beeldcultuur dat het blad uitgaf. Een jaar later is Bart De Baere directeur geworden van het M HKA hier in Antwerpen. Een van zijn eerste beleidsdaden was de fusie van het Centrum met het M HKA. Bart heeft mij toen gevraagd om museummedewerker te worden. Mijn affiniteit lag altijd meer bij de beeldende kunst dan bij film en televisie. Ik ben in AS beginnen publiceren toen het tijdschrift sterk geassocieerd werd met digitale cultuur, netkritiek, de utopische verwachtingen in het internet. Bart vroeg mij in het museum het departement nieuwe media uit te bouwen. Maar ik heb me nooit echt voldoende thuis gevoeld in dat veld. Ik heb mij in eerste instantie toegelegd op het organiseren van lezingen en symposia; pas in 2004 heb ik mijn eerste tentoonstelling gemaakt."

"AS was een tijdschrift met lange geschiedenis, opgericht in 1978. De richting die het uitging werd vooral bepaald door wie er op een bepaald moment hoofdredacteur van was. Mijn interesse in beeldende kunst heeft natuurlijk bijgedragen tot het gemak waarmee het in het M HKA kon worden ondergebracht. De beeldende kunstsector is in de jaren negentig de plek geworden waar diverse culturele activiteiten samen kwamen. Een deel van de cinefiele cultuur is naar het museum verhuisd. Het feit dat ik nu een Chantal Akerman-tentoonstelling maak, illustreert dat. Cinema was één van de dominante paradigma's van de beeldende kunst in de jaren negentig: denk aan Steve McQueen, Stan Douglas of Matthew Barney. Het feit dat AS onderdak kon krijgen in het M HKA was het logisch gevolg van die internationale ontwikkeling. In 2005-6 is een gesprek begonnen tussen Charles Esche van het Van Abbe Museum en het M HKA of er in de lage landen plaats was voor een nieuwe publicatie. Esche heeft het M HKA dan gevraagd om mede-uitgever te worden van Afterall. Dat kwam op een moment dat het AS-verhaal een logisch eindpunt bereikt had en was een uitstekende gelegenheid om te internationaliseren. In 2007 is die overgang van AS naar Afterall gerealiseerd. Nu ik naar Chicago vertrek, moet ik helaas ook afscheid nemen als co-editor van wat ik één van de beste internationale kunsttijdschriften vind."

Hoe kijk je terug op je jaren in het M HKA?
Dieter Roelstraete: "Hoewel ik aanvankelijk vooral als criticus en essayist actief was, hebben die acht jaar in het M HKA van mij een tentoonstellingsmaker gemaakt. Het is een fantastisch leerproces geweest. Bart De Baere was er van 2002, ik van 2003, dus wij zijn in grote mate samen gegroeid. Ik kijk met trots terug op het werk dat ik in het museum heb gerealiseerd - en ben erg dankbaar voor de kansen die ik er heb gekregen. Het museum heeft internationaal en nationaal een heel goede reputatie die gestoeld is op de intellectuele kwaliteit van het programma. Een museum is voor mij in de eerste plaats een plek voor ideeën. Het museum in Antwerpen is de laatste jaren een plek waar een essayistische tentoonstellingscultuur is kunnen opbloeien."
"Er zijn tentoonstellingen die ik als halve mislukkingen beschouw maar die toch leerzaam zijn geweest. ‘Academy' bijvoorbeeld is een project dat zijn ambities niet heeft kunnen waarmaken, dat letterlijk te academisch was - maar waar ik toch veel van geleerd heb. De tentoonstelling met Liam Gillick en Lawrence Weiner vorig jaar was dan weer een hoogtepunt. Dat was een fantastische ervaring: twee kunstenaars die bekend staan om hun rigoureuze esthetiek die samen een spektakelstuk maken - zij het natuurlijk van een heel andere orde dan pakweg een Anish Kapoor of Jeff Koons. Ook ‘A Rua' was een hoogtepunt - de tentoonstelling over Rio de Janeiro die bloed, zweet en tranen heeft gekost. Maar als je dan het enthousiasme van de kunstenaars achteraf ziet ... Ik heb nog nooit meegemaakt dat kunstenaars na de opening op de trappen de titel van de tentoonstelling beginnen te scanderen!"

Je hebt ook internationaal gewerkt: in Nederland, Duitsland, Canada, op de biënnale van Venetië.
Roelstraete: "Ik heb het altijd belangrijk gevonden om internationaal actief te zijn, niet omwille van het cachet, maar omdat kunst nu eenmaal een globaal fenomeen is. Ik ben een product van deze grenzeloze wereld. Die ervaring in de internationale scène heeft mij ook in staat gesteld om dingen naar hier te brengen: het M HKA was mijn ‘moederschip'."

Wat zijn volgens jou de zwakheden van de kunstscène in Vlaanderen in vergelijking met het buitenland?
Roelstraete: "Toen ik in 2009 naar de biënnale van Istanbul ging, was er een ruimte waar de curatoren van de biënnale - een collectief uit Zagreb - een enscenering van hun eigen research brachten: hoeveel dagen ze hadden rondgereisd, hoeveel geld ze hadden gespendeerd, wat ze hadden gelezen. Er hing een kaart met alle Europese landen die ze hadden bezocht. Dat waren ze bijna allemaal, op Portugal en België na. Zoiets is frustrerend. Je kan genoegen scheppen in het feit dat er veel over het M HKA wordt gesproken, maar je wil natuurlijk ook dat de mensen komen kijken. In het begin was de relatie tussen het museum en de onmiddellijke omgeving nogal stroef. Er was een anti-intellectuele reflex, een weerstand tegen discours an sich. Maar dat is veel verbeterd. Dat heeft ondermeer te maken met de opleiding in kunstscholen. Maar dat gebrek aan discours is misschien toch de reden dat curatoren hun weg niet vonden naar hier."
"Wat mij hier misschien nog het meest stoort is het gebrek aan aandacht hier voor Belgische kunstenaars die tot de wereldtop behoren. Ana Torfs bijvoorbeeld. Als er een grote tentoonstelling aan haar werk wordt gewijd, heeft ze nog altijd de status van ‘opkomende kunstenaar'. Hetzelfde geldt voor Harald Thys en Jos De Gruyter."

Hoe ben je in contact gekomen met het MCA in Chicago?
Roelstraete: "Ik ben voor de allereerste keer naar Chicago gegaan in april jl. om Kerry James Marshall te bezoeken, omdat ik met hem een tentoonstelling voorbereid in Antwerpen in 2013. Ik ben er twee dagen geweest, en heb toen niet eens het MCA bezocht - ik was niet op de hoogte van de vacature, en zou er toen ook niet geïnteresseerd in zijn geweest. Eind juni ontmoette ik Michael Darling, de chief curator van het MCA, in Berlijn. Ik had al veel van hem gehoord via bevriende kunstenaars. Ik nodigde hem uit voor een rondetafelgesprek waaraan ik deelnam de volgende dag. Een gesprek over het publiek, en hoe je daar als curator mee omgaat. Ik heb daar over mijn werk in het M HKA en in andere contexten verteld. Michael bedankte mij achteraf voor mijn interessante presentatie. Twee dagen later kreeg ik dan een email waarin hij vroeg of ik geïnteresseerd was in de positie van ‘senior curator'... Ik was verrast en zeer vereerd, maar heb bedenktijd gevraagd. Ik heb onder andere met Liam Gillick (die er tentoongesteld heeft) gesproken. En uiteraard ook met mijn echtgenote - privé is het ook een radicale verandering natuurlijk. Ik heb dan laten weten dat ik geïnteresseerd was. En dan heeft het MCA een reis naar Chicago voor ons geregeld. Ik heb de directeur ontmoet, heb met de president of the board en enkele trustees gepraat. Twee weken later zat er een voorstel tot contract in mijn bus. Het is achteraf bekeken heel snel gegaan. Ze hebben mij natuurlijk wel uitgebreid ‘gescand', hebben mij naar ideeën gevraagd en wat ik er wilde doen, maar een lang uitgesponnen proces kun je het bezwaarlijk noemen."

Wat trekt je aan in Chicago en het MCA?
Roelstraete: "Er zijn een aantal redenen waarom ik met veel enthousiasme besloten heb het te doen. Ten eerste is Chicago een fantastische stad. Een gelijkaardig aanbod uit Denver, Kansas City of zelfs Boston had ik waarschijnlijk afgeslagen. Zelfs New York is in zekere zin minder interessant, omdat de institutionele sector er zo verweven is met de almacht van de kunstmarkt. Een andere grote aantrekkingskracht is dat het zo'n compleet andere institutionele cultuur is. Privaat patronaat is een factor die hier veel minder meespeelt. Daarin leren navigeren lijkt me interessant, zeker met het oog op wat de toekomst voor het Europese institutionele landschap inhoudt. En ook de mogelijkheid om grote tentoonstellingen te maken die gaan reizen... Het intellectuele klimaat in Chicago trekt mij eveneens erg aan. Het MCA heeft pas sinds 2009 een nieuwe directeur, Madeleine Grynsztejn, die als voormalig curator van het San Francisco Museum of Modern Art de tentoonstelling van Luc Tuymans mee heeft samengesteld. Mijn collega Michael Darling is ook iemand met een solide intellectuele basis: ze zijn geïnteresseerd in ideeën en in het Europese perspectief dat ik vertegenwoordig. En ik in het Amerikaanse perspectief in de breedste zin van het woord. Het MCA is een museum dat de laatste jaren wat was ingesluimerd, maar er is nu sinds 2 jaar een nieuwe directeur en een nieuwe visie op het tentoonstellingsprogramma, een nieuw departement waar mijn benoeming het sluitstuk van vormt. Een beetje zoals ik in het M HKA de transformatie van het museum heb meegemaakt."

Je maakt in het M HKA nog de tentoonstelling rond Chantal Akerman.
Roelstraete: "Wij hebben voor een monografische tentoonstelling van Chantal Akerman gekozen, met in het achterhoofd de structuur en de geschiedenis van het museum: Cinema Zuid, Andere Sinema, het in mekaar vloeien van film en beeldende kunst. Akerman is een monument in de States. Maar de laatste keer dat ze hier tentoongesteld heeft is in 1994 in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten. Maar ook in Parijs leidt ze een eerder marginaal bestaan: ze is niet echt een Franse kunstenares. Het is het allereerste overzicht van haar beeldend werk in Europa. Een paar jaar geleden heeft een iets bescheidener tentoonstelling langs vijf musea in de States gereisd. Het is heel fijn om met haar samen te werken. En een prachtige afscheid van het M HKA voor mij."

Marc HOLTHOF

 

[cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-05-01 00:00:00 [cnt_date_last_modified] => [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-01-01 [cnt_publish_date_end] => [cat_category_id] => 18 [cat_content_id] => 756 [online] => 1 [id_gallery] => 3398 [gal_content_id] => 756 [gal_image_id] => 643 [gal_image_order] => 0 [id_image] => 643 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2014-05-01 [img_publish_date_end] => [img_title] => Dieter Roelstraete verhuist van het M HKA naar het MCA in Chicago [img_caption] => dieter roelstraete (foto © jean-pierre stoop) [img_date_created] => 2014-05-01 00:00:00 [id_event] => [evt_content_id] => [evt_date_start] => [evt_date_end] => ) [newerContent] => stdClass Object ( [id_content] => 758 [cnt_type] => article [cnt_title] => Interview met AMVK [cnt_url] => interview-met-amvk [cnt_content] =>

AMVK is ‘Meesteres van de horizont' in Mu.ZEE Oostende

De mystiek van de collage

In september vorig jaar stelde Anne-Mie Van Kerckhoven ten toon in de Renaissance Society in Chicago. Nu is dezelfde tentoonstelling, aangevuld met enkele nieuw werken, te bekijken in Mu.ZEE Oostende. AMVK maakte er een indrukwekkende installatie van, waarin ze het principe van collage niet alleen in letterlijke zin, maar ook in haar tekeningen en haar denken hanteert.

Anne-Mie Van Kerckhoven (AMVK) toont in Oostende vijf reeksen tekeningen, twee reeksen digitale prints en twee computerfilms. Het geheel wordt gepresenteerd in een door haar ontworpen architectuur. Het resultaat is een bijzonder mooie tentoonstelling geworden die direct aanspreekt, maar tegelijk vele gelaagdheden in zich heeft. 

Phillip Van den Bossche, de directeur van Mu.ZEE, zegt erover: "Wat ik zo boeiend vind aan het werk van Anne-Mie Van Kerckhoven is dat ze de collagetechniek niet alleen toepast in de échte collages die hier hangen, maar ook in haar tekeningen, in de grote plexiwerken of zelfs in de animatietechniek die ze al heel lang gebruikt. Je kan een collage zien als een manier om mentale denkprocessen zichtbaar te maken. Een soort van overzicht houden op de verschillende stappen die er geweest zijn. De verschillende lagen laten zien. Wij hebben deze hele wand werken aangekocht tijdens de tentoonstelling in Chicago. Ze komt in de collectie van Mu.ZEE. Ik wil al die facetten van haar werk kunnen bewaren: niet alleen tekeningen, prints en video, maar ook de grote werken in plexi."

Scheidingslijn
AMVK heeft zelf de fraaie tentoonstellingsarchitectuur ontworpen. Een horizon doorsnijdt daarbij op 1,5 meter hoogte de wanden. Ze schrijft erover in de tentoonstellingsbrochure: "Een horizont is een fictieve scheidingslijn tussen twee elementen. Hij verdeelt en biedt als dusdanig perspectief. Al eeuwen beschrijft de mensheid (de filosofie, de wetenschap, ...) de werkelijkheid vanuit twee gezichtspunten: enerzijds fixeert men zich op het heel kleine (het innerlijke van de mens, de atomaire samenstelling van de materie) en anderzijds op het heel grote (alles wat de aarde overstijgt, de sterren en de kosmos). Elke dag bestaat onze realiteit in het dubbel besef dat het heel intieme, kleine zich op één of andere manier moet verhouden tot het meer algemene en zeer grote. Dat aspect van het leven wordt bemeesterd door verhalen. In mijn recent werk ga ik naar de diepte en de aard van de verhalen waar wij mee te maken krijgen, waaraan we behoefte hebben, waaraan we verslaafd geraken. Dit zijn kerngedachten van mijn tentoonstelling ‘Meesteres van de Horizont'."

Je toont de tekeningen en digitale prints soms boven en soms onder de horizonlijn. Heeft dat een betekenis?
AMVK: "Tekeningen hebben met het intieme, het kleine te maken. Ik heb eens gesteld dat ik niet denk, maar teken. Er zijn ook tekeningen die hoger hangen, die zijn meer verstandelijk van opzet, ze zijn met een voorop gezet idee gemaakt. Mijn tekeningen zijn geen voorstudies in letterlijke zin voor mijn groter werk, maar ze gaan met andere aspecten van de problematiek om, aspecten die alleen gebruikt kunnen worden aan de hand van het gebruikte medium."

Eén van de meest indrukwekkende werken is een enorme vergroting van een kleine tekening die hier ook hangt.
AMVK: "Tekenen gebeurt buiten mijn wil om, je werkt aan een tekening tot je denkt: ‘ze is klaar'. Dat heeft niets met goed of slecht te maken. Maar als je ze vergroot, inzoomt op de details, dan is dat voor mij enorm ontluisterend om te zien wat er allemaal gebeurt op een papier. Je ziet een soort van agressiviteit, maar ook een vorm van tederheid. Die fixatie op detail is voor mij heel confronterend. Ik zie die vergroting haast als een vorm van pornografie, als iets obsceen: je krijgt iets te zien wat normaal niet voor het blote oog is bedoeld."

Ook het materiaal dat je in je collages gebruikt - tijdschriften, Tv-series, sitcoms en soaps - is vaak ‘obsceen'.
AMVK: "Voor de roze werken ben ik vertrokken van beelden uit een 50-ties softporno magazine (‘Man's Favorite Pastime'). Ik heb zoals altijd veel plezier beleefd aan het werken ermee, door aan de beelden reflexieve teksten toe te voegen en er, boven op hun opwindende kern, abstracte gegevens en nieuwe vormen aan toe te voegen. En zo een amalgaam van betekenissen te geven dat aanzet tot creativiteit."

Hoe is het project voor Mu.ZEE ontstaan?
AMVK: "Ik ben met de eerste tekeningen begonnen tijdens ‘Parallellepipeda', het kunst- en wetenschapsproject, waarbij gedurende enkele jaren kunstenaars en wetenschappers samenwerkten en waarvan het resultaat in museum M Leuven tentoongesteld werd. Daar ben ik de link gaan zien tussen nabeelden, mystiek, experimentele psychologie, spontane beeldvorming op de retina om gebreken te compenseren, het feit dat de perceptie van elk beeld bestaat uit wat wij zien, net tevoren gezien hebben en wat wij weten en kennen. De samenhang tussen deze fenomenen is onze permanente zoektocht naar betekenis."
"In 2008 heb ik dan een workshop scenario gevolgd, gegeven door de schrijvers van de beste Britse televisieseries: soaps, sitcoms en detectiveseries. De notities die ik daar maakte hebben als basis gediend om een eigen soort soap te maken met in mijn achterhoofd ‘Le miroir des âmes simples et anéanties' van de Henegouwse mystica Margareta Porete. Pas in 2000 heb ik het werk van Porete ontdekt. Ik besefte plots dat ik medestanders had van eeuwen geleden die met hetzelfde probleem worstelden: een schisma tussen het hart en het hoofd. Iedereen probeert dat schisma te dichten met verhalen, met schijnoplossingen als nieuwsberichten en massamedia."
"Ik wou een reeks werken maken waarin de beelden karakters zijn in een verhaal, eerder dan werken op zich. Vertrekkend van hetzelfde beeld maak ik verschillende evenwaardige werken. Daarbij het taboe doorbrekend dat er maar één ideale manier is om een specifiek esthetisch gegeven uit te beelden. Na een tijd werd duidelijk dat ik structuur moest opleggen van bovenaf. Ik heb stukken gebruikt uit mijn vroegere tekst over Anti-Sade. Dat is een herwerking van een persartikel uit 2002 over materie en antimaterie, waarin ik de wetenschappelijke termen vervangen heb door termen uit de kunstwereld. Sedert de tweede wereldoorlog zijn er twee soorten van creativiteit in de maatschappij: zichtbare en onzichtbare. De onzichtbare wordt gegenereerd door ‘Anti-Sade' en wekt creativiteit op die, vanuit het negatieve, ontregelend maar tegelijkertijd openbrekend werkt. Er zijn de films van Pasolini, de boeken van Burroughs, ik kan vele voorbeelden opnoemen. Het demonische, obscene is al bijna 200 jaren een drijvende kracht voor het hedendaags vernieuwende en daar wilde ik mij voor deze tentoonstelling helemaal op richten. Wat mij intrigeert zijn de verhalen die wij nodig hebben om te leven. Verhalen die een antwoord bieden op de tweespalt in ons hoofd."
"Er is een serie van tekeningen waarin ik gebruik maak van de dichtbundel ‘Poèmes Saturniens'(1866) van Paul Verlaine. Daarin speelt de wetenschap dat de opkomst van de industriële maatschappij een poel is van negativiteit. Iets waarvan kunstenaars heel bewust zijn, nog meer dan anderen."

Je gebruikt beelden en teksten uit oude en recente tijdschriften, kunstboeken, lees- en studieboeken van diverse pluimage. En verwerkt ze letterlijk of digitaal als collages of/en inhoudelijk als tekst, idioom, fenomeen. Waarom?
AMVK: "Ik wil graag in de traditie van middeleeuwse verluchte handschriften werken: teksten opschrijven en daar dan tekeningen rond maken. Het lukt mij niet helemaal om ze te versmelten, maar ik doe mijn best."
"Deze werken bijvoorbeeld heb ik gemaakt na de tentoonstelling in Chicago. Ik heb de afbeelding van een ambigue bebaarde man uit het Berlijns modeblad ‘Sleek' van 2010 naast een oudere tekening van twee clashende planeten en een modernistische flard architectuur geplakt en geniet. En vulde dat dan aan met stukken tekst uit 1966 over het krachtenveld in de wereldeconomie. Ik probeer het ontheemde waar ik aan lijd te bemeesteren door het magisch door mekaar gebruiken van al deze elementen. Om tot een beeld te komen dat zó ontregelend en toch zo aangenaam esthetisch werkt dat het de dingen die vast zitten terug vrij maakt. Maar dat doe ik dus al dertig jaar (lacht)."

Kan je dit een tragisch dualistische tentoonstelling noemen?
AMVK: "Zeker dualistisch. Maar eerder tragikomisch dan tragisch. Vele van de dingen die hier te zien zijn hebben een humoristische, ontwapenende kant, vind ik. Neem bijvoorbeeld de serie tekeningen ‘Divine Proportions (Determinism, Occult)', waarin ik uit een uitdagend Berlijns modeblad modellen haalde wier hoofden ik vervangen heb door planeten van Saturnus en Jupiter - die knipte ik uit een Artispunten-boek van weleer."
"De reeks tekeningen ‘In een Saturnische Wereld' wou ik afmaken voor mijn tentoonstelling in Leuven, maar dat is niet gelukt. De planeet Saturnus stond er al enkele jaren op. Tezamen met grafische tekeningen in verband met beeldvorming, dieptezicht en werkelijkheidsperceptie. Slechts toen ik aan de conceptie van deze tentoonstelling bezig was, ontdekte ik de bundel van Paul Verlaine: ‘Poèmes Saturniens' (1866). De inleiding ervan heb ik in vijf stukken verdeeld en over de tekeningen verdeeld. Verlaine zegt dat alle kunstenaars worden geboren onder het gesternte van Saturnus, een betoverend negatieve planeet die aanzet tot wijsheid. De tentoonstelling in Chicago heb ik naar deze werken genoemd. De fascinatie voor Saturnus markeert ook het beginpunt van het idee van negativiteit in de kunst. De zwarte bollen die in deze expo overal aanwezig zijn relateren o.a. aan de melancholie, die wij meesleuren van het moment waarop de mens enerzijds besefte dat de aarde niet het centrum van het heelal is, en anderzijds er van overtuigd raakte dat de mens de maat moest zijn van alle dingen. Van deze schismatische verwarring zijn we nu, na vijfhonderd jaar, stilaan aan het genezen."

Marc HOLTHOF

‘Meesteres van de Horizont - Anne-Mie Van Kerkhoven' tot 27 mei in Mu.ZEE, Romestraat 11B, Oostende. Open di-zo van 10-18u. www.muzee.be

 

[cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2014-05-01 00:00:00 [cnt_date_last_modified] => [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2014-01-01 [cnt_publish_date_end] => [cat_category_id] => 18 [cat_content_id] => 758 [online] => 1 [id_gallery] => 3400 [gal_content_id] => 758 [gal_image_id] => 645 [gal_image_order] => 0 [id_image] => 645 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2014-05-01 [img_publish_date_end] => [img_title] => Interview met AMVK [img_caption] => Zicht op de tentoonstelling ‘Meesteres van de horizont’ © Jean-Pierre Stoop [img_date_created] => 2014-05-01 00:00:00 [id_event] => [evt_content_id] => [evt_date_start] => [evt_date_end] => ) [translations] => Array ( [0] => stdClass Object ( [id_locale] => 1 [loc_published] => 1 [loc_default] => 1 [loc_title] => Nederlands (BE) [loc_url] => nl [loc_locale] => nl_BE [loc_language] => nl [loc_country] => BE [loc_timeformat] => HH:mm [loc_dateformat] => dd-MM-y [loc_fulldateformat] => d MMMM y ) [1] => stdClass Object ( [id_locale] => 2 [loc_published] => 0 [loc_default] => 0 [loc_title] => français (BE) [loc_url] => fr [loc_locale] => fr_BE [loc_language] => fr [loc_country] => BE [loc_timeformat] => HH:mm [loc_dateformat] => dd-MM-y [loc_fulldateformat] => d MMMM y ) [2] => stdClass Object ( [id_locale] => 5 [loc_published] => 0 [loc_default] => 0 [loc_title] => English (US) [loc_url] => en [loc_locale] => en_US [loc_language] => en [loc_country] => US [loc_timeformat] => HH:mm [loc_dateformat] => dd-MM-y [loc_fulldateformat] => d MMMM y ) ) [latestMagazine] => stdClass Object ( [id_content] => 2493 [cnt_type] => magazine [cnt_title] => HART #194 [cnt_url] => hart-194 [cnt_content] => [cnt_info] => [cnt_embed_youtube] => [cnt_highlight] => 0 [cnt_sticky] => 0 [cnt_date_created] => 2019-07-09 12:48:51 [cnt_date_last_modified] => 2019-07-09 13:58:32 [cnt_published] => 1 [cnt_publish_date_start] => 2019-07-09 [cnt_publish_date_end] => [online] => 1 [id_gallery] => 9831 [gal_content_id] => 2493 [gal_image_id] => 4405 [gal_image_order] => 0 [id_image] => 4405 [img_type] => jpg [img_published] => 1 [img_publish_date_start] => 2019-07-09 [img_publish_date_end] => [img_title] => [img_caption] => [img_date_created] => 2019-07-09 13:58:20 [id_event] => [evt_content_id] => [evt_date_start] => [evt_date_end] => ) [contentMagazine] => [tags] => Array ( ) [gallery] => Array ( ) [templates] => Array ( [0] => content.phtml [1] => content-article.phtml [2] => content-757.phtml ) [activeMenuItem] => )